http://www.japonia.witryna.info/

WYBRANE ASPEKTY KULTURY JAPOŃSKIEJ

Hasła zostały omówione w porządku alfabetycznym:

ARCHITEKTURA Najdawniejszymi budowlami japońskimi były ziemianki z okresu Jōmon – zwane: tateana-jūkyo. W okresie Yayoi dla elity wznoszono domy z podniesioną podłogą (takayuka-kenbutsu) oraz wieże obserwacyjne (monomi-yagura). Uwidoczniły się wpływy chińskie i koreańskie, czego egzemplifikacją były różne typy dachów: krawędziowy (yosemunezukuri), szczytowy (kirizumazukuri) i krawędziowo-szczytowy (irimoyazukuri). Od okresu Kofun wznoszono tzw.: zamki górskie (yamashiro). W okresie Heian narodził się oryginalny tzw.: styl środkowego pawilonu (shindenzukuri). Zakładał on istnienie jednego centralnego budynku i przybudówek. Poza dachem nie było osobnych sufitów, nie stosowano stałych ścianek działowych. W okresie Muromachi powstał zaś tzw.: styl gabinetowy (shoinzukuri). Typowe dla niego były: stałe ścianki działowe, podłogi wyłożone matami (tatami), sufity i przesuwane drzwi wejściowe. Nawiązywała do niego architektura rezydencji samurajów (buke-yashiki) oraz zajazdów, w których zatrzymywały się wędrowne orszaki (shukuba). W tym czasie ubożsi mieszkańcy archipelagu zamieszkiwali w chatach, zwanych minka. Od tego też czasu wznoszono liczne zamki na płaskowyżach (hirayamajiro) i równinach (hirajiro). Wprowadzenie broni palnej zmusiło architektów do zastosowania innowacji w budowlach obronnych – czego najdoskonalszą egzemplifikację stanowił zamek Azuchi-jō nad jeziorem Biwa.

CERAMIKA Główne typy ceramiki japońskiej to naczynia gliniane (doki), gliniano-szkliwione (tōki), kamionkowe (sekki) i porcelanowe (tōjiki). Pierwsze ślady ceramiki związane są z okresem Jōmon i stanowią najstarsze znane takie przedmioty na świecie. Do ich produkcji nie stosowano jeszcze koła garncarskiego lecz ręcznie nakładano warstwy gliny, a następnie wypalano całość (jōmon-doki). Z czasem przekształciły się one w naczynia zwane hajiki. Znano także gliniane rzeźby (dogū), maski ceramiczne (domen), amulety (dohan). W okresie Yayoi wprowadzono ceramikę opartą na kole garncarskim (yayoi-shiki-doki). Pod wpływem kontaktów z Chinami pojawił się nowy rodzaj naczyń gliniano-szkliwionych – sueki. Kolejne zmiany nastąpiły dopiero w okresie Heian. Wówczas to Katō Shirozaemon Kagemasa (Tōshirō) przeszczepił na grunt japoński produkcję porcelany. Silne tradycje produkcji naczyń ceramicznych znalazły wyraz w kultywowaniu tego rzemiosła z ojca na syna, aż do czasów współczesnych.

CEREMONIA HERBACIANA Herbata przybyła do Japonii z Chin. Wyróżnia się jej dwa rodzaje: liściastą (sencha) i sproszkowaną (matcha). Sam zaś napój może być bardziej (okoicha) lub mniej zagęszczony (ousu). Według przekazów historycznych już w 729 r. herbatą raczył się cesarz Shōmu; w 749 r. cesarzowa Kōken. W 805 r. mnich Saichō założył w Sakamoto pierwszą plantację herbacianą. Początkowo traktowano ją jako lekarstwo i środek powstrzymujący senność. Z czasem poczęto organizować konkursy herbaciane (tōcha), w których należało rozpoznać gatunek podawanej herbaty. Odbywały się one w specjalnych pomieszczeniach – kitcha-no tei. Pierwszą formę etykiety i entourage do spotkań herbacianych wprowadził Nōami (lata 1397- 1471). Murata Mokichi (lata 1422- 1502 ) uznał, że: „herbata i zen – to jeden smak” (chazen – ichimi). Akcentował on kontemplację i oczyszczenie, jakie winno towarzyszyć piciu herbaty. Zalecał organizowanie ceremonii w niewielkim pomieszczeniu (chashitsu). Stał się twórcą tzw.: wyciszonego stylu herbaty (wabicha). Samą ceremonię określano wówczas czanoyu (wrzątek), z czasem popularyzując nazwy: sadō lub chadō (droga herbaty). Od tego czasu mistrza ceremonii herbacianej zwano chajin (człowiek drogi herbacianej). Kolejne innowacje wprowadził Takeno Jōō (lata 1502-1555): polecając używać prostą ceramikę, mającą podkreślać niedoskonałość ludzkiej egzystencji. Szczyt zaś rozwoju ceremonii herbacianej przypadł na mistrza Sen-no Rikyū (lata 1522- 1591). Popularyzował on chashitsu w stylu słomianego domku (sōan). Istotę ceremonii oparł na zasadach: życia w harmonii, szacunku do innych, spokoju wewnętrznym i czystości serca (tzw.: wa-kei-sei-jaku). Egalitarny charakter ceremonii podkreślał niski otwór wejściowy, zmuszający osoby wszystkich stanów do pochylenia głowy (nijiriguchi). W 1872 r. Sen Sōshitu stworzył tzw.: styl w pozycji wyprostowanej (ritsurei). Miał on być zgodny z nurtem westernizacji życia w ówczesnej Japonii. Ostatecznie jednak zwyciężyli zwolennicy tradycji. Ważne miejsce w ceremonii zajmują utensylia (zwane: chadōgu lub odōgu). Należy wśród nich wymienić: piecyk podłogowy (ro) albo piecyk przenośny (furo), kociołek (chagama), przykrywkę kociołka (futa), podstawkę na przykrywkę (futaoki), pojemnik na wodę (zusashi), pojemnik na herbatę (chaire), chochlę do suchej herbaty (chashaku), naczynie do picia herbaty (chawan), pędzelek do zaparzania (chasen), pojemnik na zużytą wodę (kensui), chochlę do nalewania herbaty (hishaku). Obok powyższych, elementami wystroju użytkowego w chashitsu są także: zwój z malowidłem lub kaligrafią (kakemon), wazon (hanaire), serwetki (kaishi), wachlarz (sensu), ściereczka (kobukusa). Spotkania herbaciane (chakai) podzielono na: pełne (seishiki) i skrócone (usucha-nomi-no chakai). Ponadto wyodrębniono trzy rodzaje etykiety (sahō): oficjalną (shin), półoficjalną (gyō), nieoficjalną (sō).

EDUKACJA Początkowo ośrodkami edukacyjnymi były klasztory buddyjskie. Dopiero w 702 r. utworzono tzw.: Departament Wielkiej Nauki (Daigakuriō), wchodzący w skład Ministerstwa Ceremonii (Shikibushō). W prowincjach wprowadzono szkoły kokugaku, pozostające pod nadzorem władz lokalnych. Koncentrowano się na konfucjanizmie, literaturze, elementach prawa, historii. Wraz z kryzysem ich finansowania zakładano szkoły prywatne (shigaku). Pierwszą założył Wake Kōbunin w 790 r. W latach 828- 840 mnich buddyjski Kūkai prowadził w Kioto pierwszą szkołę dla ludu. Jego praktykę rozwijali inni mnisi: Hōnen, Nichiren, Shinran, Ippen. W okresie Kamakura Ashikaga Yoshikane utworzył jedyną szkołę publiczną (Ashikaga-gakkō). Działała ona aż do 1872 r. W okresie Muromachi powstały pierwsze szkoły przyświątynne (terakoya). Uczono pisania, czytania, rachunków, podstaw konfucjanizmu i buddyzmu. W 1630 r. Hayashi Razan założył w Edo akademię Shōheikō; rozwijało się tam szkolnictwo w duchu konfucjanizmu (ahushigaku). Akademia utrzymywała działalność do 1871 r. Zwolennicy oczyszczania kultury japońskiej z obcych wpływów rozwijali kierunek kokugaku. Z czasem w większych hanach tworzono lokalne szkoły – tzw.: hankō. Początkowo marginalną rolę odgrywała nauka europejska (rangaku). Dopiero w 1855 r. utworzono Urząd do Badania Dokumentów i Przekładów z Języków Obcych (Bansho-shirabesho). Promował on naukę Zachodnią (yōgaku) i stał się zaczynem późniejszego Uniwersytetu Tokijskiego (Tokio-daigaku). W 1871 r. powstało Ministerstwo Edukacji (Monbushō), zaś w 1872 r. wprowadzono obowiązkową naukę dla dzieci od 6 do 10 lat i trójstopniowy model szkolnictwa: podstawowe – średnie – wyższe. Już od 1881 r. wprowadzono obowiązkową etykę (shūshin), szerząc idee nacjonalistycznego przywiązania do cesarza i kraju (sonnō-aikoku). W 1890 r. cesarz wydał tzw.: Dekret o wychowaniu (Kyōiku-ni Kanpuru chokugo), nastąpiła fala indoktrynacji, utrzymana aż do 1945 r. Wreszcie, w 1947 r. ogłoszono tzw.: Podstawowe Prawo Dotyczące Edukacji (Kyōiku-kihonō) oraz Prawo Dotyczące Edukacji Szkolnej (Gakkō-kyōikuhō). Oparło ono proces kształcenia na współczesnych, zachodnich standardach. Obowiązek nauki trwa 9 lat (6 lat podstawówki i 3 lata liceum), edukację można kontynuować na 4 letnich studiach.

ESTETYKA od zarania cywilizacji japońskiej odgrywała niebagatelną rolę. Kulminacja estetyzacji życia nastąpiła w okresie Heian, kiedy to ukształtował się katalog cech istotnych dla kultury japońskiej: wytworność (miyabi), prostota (makoto), wrażliwość (aware). Wpływały one na twórczość artystyczną, przepełniając dzieła uczuciowością (yojō) i poczuciem związku z przyrodą (wa). W okresie Muromachi szczególne miejsce w społeczeństwie uzyskali tzw.: zawodowi esteci (dōbōshū). Wraz z rozwojem ceremonii herbacianej wprowadzono pojęcia: ułomności formy (sabi) i surowości (wabi). W okresie Edo piętno na estetyce wycisnęła twórczość tzw.: malarstwa pływającego świata (ukiyo). Wprowadzono terminy: erotyzm (shikijō), szczęście ze związku mężczyzny i kobiety (enpuku), uwodzicielstwo (yōen), facecja (hyōkin) i ironia (hiniku). Ważnymi aspektami estetyki japońskiej są: ulotność, asymetryczność, symbolizm, naturalizm.     

FILM Już w 1896 r. sprowadzono do Kōbe dwa kinetoskopy. Rok później tzw.: ruchome fotografie (jidō-shashin) wyświetlano w Osace. W 1899 r. Shibata Tsuneyoshi nakręcił pierwszy japoński film. Do lat trzydziestych XX wieku filmy były nieme, zaś arkany fabuły wyjaśniał komentator (benshi). Wśród wybitnych filmów z pierwszego okresu rozwoju kina japońskiego należy wymienić: Ikeru shikabane (Żywy trup) w reżyserii Tanaki Eizō i Kiri-no minato (Port we mgle) w reżyserii Mizoguchi Kenji. W początkach XX wieku słynnymi aktorami byli Onoe Matsunosuke, Bandō Tsumasaburō, Ōkōchi Denjirō; aktorką – Kurishima Sumiko. Obok tradycyjnych filmów historycznych (tzw.: jidei-geki) rozwijał się nurt filmów współczesnych (tzw.: gendai-geki) i filmów o zwykłych ludziach (tzw.: shōmin-geki). Znanym twórcą komedii okazał się Oza Yasujirō i jego Umarete-wa mita keredo (Urodziłem się wprawdzie, ale...). Wśród przykładów kina ambitnego należy wymienić: Chūji-tabi-nikki – Dziennik wędrówek Chūjiego – w reżyserii Itō Daisuka; Ninjō-to kamifūsen – Ludzkie uczucia i papierowe balony – w reżyserii Yamanaka Sadao. Po drugiej wojnie światowej na uwagę zasłużyły: Shichinin-no samurai (Siedmiu samurajów) i Rashōmon, oba wczesne projekty Kurosawy Akiry, Shōkei-no heya (Pokój kar) w reżyserii Ichikawa Kona, Jigokumon (Wrota piekieł) w reżyserii Kinugasy Teinosuke, Genbaku-no ko (Dzieci bomby atomowej) w reżyserii Shinto Kaneto. W 1951 r. Kinoshita Keisuke wyreżyserował komedię: Karmen-furusato-ni kaeru (Carmen wraca do domu) – pierwszy japoński film w kolorze. W 1954 r. Honda Ishirō zainicjował serię: Gojira (Godzilla). Popularność zyskało nowe pokolenie aktorów: Mifune Toshirō, Okada Eiji, Shimura Takashi i aktorek: Hara Setsuko, Hidari Sachiko, Kyō Machiko, Okada Mariko. W latach sześćdziesiątych XX wieku rozwijało się tzw.:  kino nowej fali. Do najwybitniejszych twórców japońskiego kina ostatnich dekad XX wieku należeli: Kobayashi Masaki (Ningen-no jōken – Dola człowiecza, Harakiri – Seppuku, Jōiuchi – Bunt); Teshigahara Hiroshi (Suna-no onna – Kobieta z wydm); Urayama Kirio (Hikō-shōjo – Zepsuta dziewczyna); Kurosawa Akira (Derusu Uzāra – Dersu Uzała, Kagemusha – Sobowtór, Ran – Chaos, Yume – Sny); Ōshima Nagisa (Ai-no koriida – Imperium zmysłów, Senba-no merii kurisumasu – Merry Christmas na polu bitwy), Imamura Shōhei (Narayama-bushikō – Ballada o Narayamie), Kumai Kei (Sen-no Rikyū - Sen-no Rikyū). Początek nowego tysiąclecia przyniósł popularność japońskim twórcom filmów grozy: Takashi Shimizu (Ju-on - Klątwa) i Hideo Nakata (Ringu – Ring, Honogurai mizu-no soko kara – Dark Water), Kinji Fukasaku (Battle Royal – Battle Royal), Yasuo Inue (Rinjin 13-gō Seisaku linkai – Sąsiad spod trzynastki).  

GEJSZA Zwana też niekiedy geiko. Jest to japońskie słowo, oznaczające kobietę sztuki, artystkę. Pierwotnie profesja gejszy wywodziła się z działalności błaznów (taikomochi), mających dostarczyć rozrywki ich panu. Pierwszą historyczną gejszą została w 1761 r. Kasen z domu Ōgiya z Yoshiwara. Gejsza toku wieloletniego treningu, jako tzw.: maiko (hangyoku), doskonali swe umiejętności by sprostać estetycznym i intelektualnym potrzebom gości. Wymagana jest biegłość w sztuce konwersacji, śpiewie, tańcu, grze na shamisenie. Dziś sztuka z tzw.: świata wierzb i kwiatów (karyūkai) przybrała charakter ściśle elitarny, często postrzegany jako atrakcja turystyczna. Wśród elementów stroju gejszy należy wymienić: szatę pod kimono (nagajuban), specjalne kimono (furisode), pas (obi), klapki (okobo). Istotna część wizerunku gejszy to fryzura: wareshinobu (noszona przez maiko), ofuku (po inicjacji seksualnej – tzw.: mizuage), yakko shimada (świąteczne uczesanie), katsuyama (na festiwal Gion Matsuri). Typowymi składnikami makijażu są: wyraziste wypudrowanie twarzy, zastosowanie karmazynowej szminki oraz czerń i róż pod oczy.   

GRAFIKA I DRZEWORYTNICTWO Pierwsze grafiki japońskie datuje się na 770 r. Pojawiły się pod wpływem kontaktów z Chinami. W początkach okresu Edo Suminokura Soan wydał tzw.: Saga-hon (Książki z Sagi), łączące wytworną kaligrafię Hon`ami  Kōetsu i ryciny Tawaraya Sōtatsu. Z czasem rozwijał się kierunek tzw.: ukiyo-e (obrazy pływającego świata). W tym tez czasie Hishikawa Moronobu uznał drzeworytnictwo za osobną gałąź sztuki, przy której współpracowali: malarz (eshi), rytownik (horishi) i drukarz (surishi). Z czasem Suzuki Harunobu wprowadził drzeworyty wielobarwne (nishikie). W 1783 r. Shiba Kōkan rozpoczął produkcję miedziorytów. Wśród drzeworytów wyróżniono: bijinga (obrazy kobiet), yakushae (obrazy aktorów), kachōga (obrazy kwiatów i ptaków), zaś najwybitniejsi mistrzowie, jak: Andō Hiroshige i Katsushika Hokusai, wywarli wpływ na europejski impresjonizm. Od 1896 r. na Tokijskiej Szkole Sztuk Pięknych wprowadzono zajęcia z grafiki. W 1918 r. powstało Japońskie Stowarzyszenie Twórcze Drzeworytu (Nihon-sōsaku-hanga-kyōkai), przekształcone w 1931 r. na Japońskie Stowarzyszenie Drzeworytu (Nihon-hanga- kyōkai). W okresie międzywojennym rozwijała się idea sztuki użytkowej. Po 1945 r. plakat japoński na wyżyny wynieśli: Hayakawa Yoshio, Kamekura Yūsaku i Awazu Kiyoshi. Jednocześnie wybitnymi drzeworytnikami byli: Hiratsuka Un`ichi, Munakata Shikō i Hamaguchi Yōzō.

IKEBANA Sztuka tworzenia kompozycji kwiatowych. Wyróżnia się styl: oficjalny (shin), półoficjalny (gyō) i nieoficjalny (sō). Ikebana narodziła się w 1462 r., kiedy to mnich Ikenōbo Senkei stworzył słynną dekorację rośliną dla świątyni Rokka-kudō w Kioto. Dalszy rozwój nastąpił za sprawą Mon`ami II, twórcy tzw.: stylu szykownego (sui). W okresie Edo Ikenobō Senkō rozwinął tzw.: styl stojących kwiatów (rikka). Równocześnie swoich zwolenników znalazł mniej ekskluzywny tzw.: styl wrzucanych kwiatów (nageire bana). Poszukiwano także filozoficznych aspektów piękna ikebany, określając je mianem kadō. Z tego punktu widzenia ważna była harmonia pomiędzy: niebem, ziemią i człowiekiem (ten-chi-jin), wyrażona układem najwyższej, środkowej i najniższej gałęzi kompozycji (shin-soe-tai). Systematycznie też pojawiały się nowe kierunki ikebany, wśród których najważniejszym był tzw.: styl spiętrzonych kwiatów (moribana), stworzony przez Oharę Unishina. Powstały także uczelnie zajmujące się sztuką ikebany: Ikenobō-tanki-daigaku (Półwyższa Uczelnia Ikenobō) w Kioto oraz Kōryū-akademii (Akademia Stylu Starożytnego) w Tokio. W wieku XX narodził się nurt odnowy ikebany w duchu współczesnym, czego wyrazem był tzw.: Manifest Nowej Ikebany (Shinkō-ikebana-sengen). Głównymi jego propagatorami byli: Shigemori Mirei i Teshigahara Sōfū.     

KALIGRAFIA Zwana też shodō, przybyła do Japonii z Chin. Uważana była za dziedzinę sztuki. Początkowo podlegało jej tylko pismo chińskie; z czasem także japońskie, dzielące się na: kanji i kanę. Wyróżnia się style: oficjalny (kaisho), półoficjalny (gyōsho) i nieoficjalny (sōsho). Shodō wymaga szeregu utensyliów, wśród nich: pędzelka (fude), tuszu (sumi), papieru ryżowego (washi) i kałamarza (suzuribako). Najstarszy kaligrafowany tekst to komentarz do Sutry Lotosu (Hokke-gisho), sporządzony w VII wieku przez Shōtoku-taishi. W okresie Heian sztuka kaligrafii stała się jednym z przymiotów dobrze urodzonych. W tym czasie Ono-no Dōfū opracował japoński styl kaligrafii – wayō. Udoskonaliła go szkoła sesonji-ryū, założona przez: Fujiwara-no Yukinari. Z kolei Fujiwara-no Sukemasa pozostawał wierny tradycjom chińskim. Stopniowo umiejętność pięknego zapisu połączono z obrazem – tworząc tzw.: zwoje ilustrowane (emakimono) lub tzw.: zwoje zawieszane (kakemono). W okresie Kamakura mnisi Eisai i Son`em dali początek tzw.: szkole serin`in (zwanej też: oie-ryū). Dalszy rozwój nastąpił w okresie Edo, gdy działali tacy mistrzowie zapisu, jak: Hon`ami Kōetsu, Shōkadō Shōjō, Konoe Nobutada oraz mnisi z Chin: Ingen, Mokuan i Sokuhi. W dwudziestym wieku grono wybitnych kaligrafów zasilili: Andō Seikū, Kuwata Sasafune, Murakami Santō.  

KIMONO Tradycyjny strój mieszkańców Japonii. Jego początki sięgały okresu Heian. Wyróżnia się wiele rodzajów kimon: kurotomesode – przywdziewane na uroczyste okazje przez mężatki; furisode – przewidziane na uroczyste okazje dla panien; irotomesode – zakładane na mniej uroczyste okazje dla mężatek; houmongi – kimono na oficjalne przyjęcia; tsukesage – kimono na mniej formalne przyjęcia; iromuji – kimono odpowiednie na uroczystość herbacianą; komon – kimono wyjściowe; yukata – kimono na zwykły dzień, noszone zarówno przez kobiety jak i mężczyzn. Dodatkowo elementy tradycyjnego stroju stanowiły: geta lub zori – sandały; waraji – sandały mnichów; hakama – swego rodzaju spodnie do kimona; haori – płaszczyk z haori-himo (zapięciem do haori); obi – pas; tabi – skarpety; kanzashi – ozdoby do włosów dla kobiet.

KŌDŌ Ów termin przełożony na język polski oznacza: drogę wonności. To Japońska sztuka komponowania i spalania kadzideł zapachowych. Wyróżnia się kadzidła w formie trociczek (shōkō) do spalania i zapachowych woreczków (nioibukuro) do przechowywania w różnych częściach domu. Początkowo kōdō miało charakter wyłącznie sakralny. W okresie Heian zyskało wymiar rozrywki estetycznej dla elit. Urządzano wówczas konkursy na najlepsze pachnidła (kō-awase, albo: makimono-awase). Z czasem płaszczyznę turniejową zastąpiło spotkanie towarzyskie (kōseki), w trakcie którego delektowano się aromatami. Systematycznie postępował dalszy rozwój drogi wonności. Jednym z najważniejszych kierunków okazał się: oie-ryū, zainicjowany w okresie Muromachi przez Sanjōnishi Sanetaka. Dziś jest to jedna z powszechnie cenionych rozrywek estetycznych.  

LAKA Znana w Japonii jako urushi. To żywica sumaka lakowego, powszechnie stosowana w produkcji artystycznej. Najstarsze produkty z laki znane były w Japonii już we wczesnym okresie Jōmon, z czasem jednak ustępując pola wyrobom chińskim. Ponowne odrodzenie nastąpiło w okresie Heian. Laka znalazła bogate spektrum zastosowań wśród utensyliów stosowanych przez ówczesną elitę. Narodziła się technika tzw.: prószonych obrazów (makie), nakładających na lakę warstwę złotego proszku. W okresie Kamakura tworzono tzw.: kamakurabori (rzeźby z Kamakury – drewniane reliefy pokryte laką). Dalsza specjalizacja nastąpiła w okresie Muromachi (technika hiramakie – lakowane przedmioty, pokryte płaską warstwą srebrnego lub złotego proszku; technika takamakie – lakowane przedmioty, pokryte wypukłą warstwą srebrnego lub złotego proszku; technika togidashimakie – lakowane przedmioty, pokryte warstwą srebrnego lub złotego proszku, następnie polerowane). Jednymi z największych mistrzów obróbki laki byli, żyjący w okresie Azuchi-Momoyama: Hon`ami Kōetsu, Seiami i Kōami Chōan. Dalsze progres przyniósł okres Edo. Ukształtowała się wtedy produkcja: inrō – złożonych puzderek i netsuke – kunsztownych, małych rzeźb. Ich producentami byli: Igarashi Dōho, Ogata Kōrin, Yamada Jōkasai, Koma Kyūhaku i Tatsuke Chōbei. Dziś najważniejsze ośrodki obróbki laki przetrwały w Wajimie, Aizu-Wakamatsu i Kamakurze.    

LITERATURA Zwana w Japonii bungaku. Rozwijała się wraz z upowszechnieniem pisma w okresie Yamato. Jednym z pierwszych przejawów sztuki pisarskiej były tzw.: waka (pieśni japońskie), zwane też niekiedy: uta (pieśniami). Wśród nich można wyróżnić: chōka (pieśń długa), tanka (pieśń krótka), sedōka (pieśń o powtórzonym początku), katauta (pieśń cząstkowa), kayō (pieśń śpiewana). Z czasem pojawiały się dalsze gatunki literackie: shinwa (mity), densetsu (legendy), mukashibanashi (baśnie), setsuwa (opowiastki), norito (modlitwy), senmyō (edykty cesarskie), kaden lub denki (kroniki rodowe), ki (kroniki dworskie). W VIII wieku spisano dwa arcydzieła literatury japońskiej: Kojiki (Księga dawnych wydarzeń – 720 r.) i Nihingi (Kroniki japońskie – 797 r.). Powstały też fudoki (opisy obyczajów i ziem) oraz antologie poezji: Man`yōshū (Zbiór dziesięciu tysięcy liści) i Kaifūsō (Zbiór ulubionych utworów). Pierwszą pracą analizującą poezję od strony warsztatu był Bunkyō-hifuron (Zwierciadło kompozycji, czyli traktat o tajemnych sposobach) – autorstwa mnicha Kūkaia. W okresie Heian arystokraci organizowali często konkursy poetyckie (utaawase), po których publikowano ogłaszane tam utwory w specjalnie wydanych zbiorach (utaawaseshū).W tym czasie Ki-no Tsurayaki stworzył pierwszą antologię poezji japońskiej Kokin-wakashū. Wymieniono w niej tzw.: rokkasen (sześciu mistrzów poezji: Henjō, Kisena, Ariwara-no Narihira, Bun`ya-no Yasuhide, Ōtomo-no Kuronushi i poetkę – Ono-no Komachi). Wybitnymi literaturoznawcami owej doby byli: Monamoto-no Shitagō i Fujiwara-no Kintō. Nowymi formami literackimi były: tanpen-monogatori (nowele); nikki (pamiętniki); monogatori (opowieści – wśród nich słynna Genji-monogatori autorstwa Murasaki Shikibu); zuihitsu (szkicowniki pisarskie), rekishi-monogatori (opowieści historyczne); setsuwa (opowiadania objaśniające).W okresie Kamakura powstał Shinkokin-wakashū (Nowy zbiór pieśni japońskich, dawnych i dzisiejszych). Wybitnymi poetami tego okresu byli: Fujiwara-no Toshinari, Fujiwara-no Sadaie, mnich Saigyō. Narodził się gatunek tzw.: gunki-monogatori (opowieści wojenne) oraz nowe rodzaje twórczości literackiej: renga (pieśń wiązana) i haikai-no renga (żartobliwe pieśni wiązane), otogizōshi (zeszyty rozrywkowe), kyōgen (farsy). W okresie Edo wybitni mistrzowie słowa zakładali liczne szkoły, wśród nich: teimon (Matsunaga Teitoku), danrin (Nishiyama Sōin i Ihara Saikaku), shōmon (Matsuo Bashō). Wraz z rozwojem książek ilustrowanych w stylu ukiyoe (obrazów płynącego świata) narodziły się: kanazōshi (książki pisane alfabetem kana), kusazōshi (książki pisane kursywą), ukiyozōshi (książki o życiu mieszczańskim), yomihon (książki popularne), sharebon (książki frywolne), kokkeibon (książki humorystyczne), ninjōbon (książki o uczuciach), gesaku-bungaku (książki dostarczające rozrywki) i kōshokumono (książki erotyczne). Wybitnymi twórcami tego okresu byli: Jippensha Ikku, Takizawa Bakin i Ueda Akinari. Wraz z otwarciem Japonii za rządów cesarza Meiji i tzw.: keimōshigi (oświeceniem) pojawiły się kierunki tzw.: kaika-shōsetsu (powieści wprowadzające nową cywilizację), seiji-shōsetsu (powieści polityczne) oraz nurty literatury europejskiej. W zakresie poetyki (tzw.: poezja nowego stylu – shintaishi) pojawiły się: wiersze wolne (jiyūshi) i wiersze wolne w języku potocznym (kōgo-jiyūshi). W latach dwudziestych XX wieku narodziła się literatura proletariacka (puroretariya-bungaku) i modernistyczna (kindaishugi). Po 1945 r. rozwinął się nurt literatury powojennej (sengoha albo: apuregēru). Wybitnymi jego przedstawicielami byli: Abe Kōbō, Endō Shūsaku, Ibuse Masuji i Inoue Yasushi, Mishima Yukio, Noma Hiroshi i Ōoka Shōhei. Zaś w grupie najważniejszych poetów współczesnych znaleźli się: Iijima Kōishi, Kanai Choku i Kawasaki Hiroshi.     

MALARSTWO Rozwijało się od okresu Kofun. Początkowo pozostawało pod przemożnym wpływem wzorców chińskich i koreańskich. Ograniczenie kontaktów z kontynentem w okresie Heian zaowocowało narodzinami rodzimego stylu tzw.: yamatoe. Typowe dla niego były tzw.: perspektywa ukośna równoległa oraz tzw.: zasada zdmuchniętego dachu. Wybitnymi reprezentantami tego kierunku byli: Echin, Fujiwara-no Takayoshi, Kakuyū, Kose-no Kanaoka, Kudara-no Kawanari, Kūkai, Tokiwa-no Mitsunaga. W okresie Kamakura pojawiły się: mandale, portrety, nade wszystko zaś malarstwo tuszowe (suibokuga). Wybitnymi twórcami owego czasu byli: Geiami, Josetsu, Nōami, Sesshū, Shūbun, Sōami, Sōtan. Powstawały różnorodne szkoły malarskie: Tosa (preferująca kolorowe obrazy) i Kanō (łącząca elementy rodzime z chińskimi), a poza nimi: Sumiyoshi, Unkoku, Hasegawa, Kishi, Shijō, Maruyama. W okresie Edo rozwijał się mieszczański styl ukiyoe. Wywarł ono potem wpływ na twórców impresjonizmu. Po restauracji Meiji wyróżniono malarstwo w stylu japońskim (nihonga) i zachodnim (yōga). Ten pierwszy nurt reprezentowali: Hashimoto Gahō, Hishida Shunsō, Kanō Hōgai, Tomioka Tessai; ten drugi – Asai Chū, Fujishima Takeji, Kuroda Seiki, Fujita Tsuguji. Wśród wybitnych malarzy XX wieku należy wymienić: Takehisa Yumeji, Umehara Ryūzabōro, Yasui Sōtarō.

MIECZE JAPOŃSKIE Zwane w Japonii nihontō. Te symbole japońskiego wojownika początkowo produkowali mistrzowie koreańscy (karakaji), twórcy tzw.: mieczy starożytnych (kodaitō, jōdaitō). Od IX wieku działali także mistrzowie japońscy (yamatokaji). Pierwszymi z nich byli: Amakuni, Yasutsuna i Sanjō Munechika. Cechy charakterystyczne ich wyrobów stanowiły: doskonała stal, jednosieczność i wygięcie łukowe ostrza. Najsłynniejszymi warsztatami tzw.: starych mieczy (kotō) było tzw.: pięć szkół z prowincji Bizen. W okresie Edo pojawił się tzw.: nowe miecze (shintō), a po restauracji Meiji tzw.: najnowsze miecze (shinshintō). W 1876 r. wydano zakaz noszenia miecza – odtąd nihontō stał się cennym przedmiotem kolekcjonowania. Dziś klasyfikuje się miecze według malejącej długości: daitō, tachi, katana, wakizachi, tantō lub według typu oprawy: ken, jindachizukuri, bukezukuri, shirasaya, guntō (wśród nich: kyūguntō, shinguntō, kaiguntō), shikomezue. Dodatkowy atrybut miecza stanowi oprawa: pochwa (saya), rękojeść (tsuka), garda (tsuba).

MUZYKA Zwana z japońska ongaku. Od najdawniejszych czasów towarzyszyła mieszkańcom archipelagu. Formalnie jednak dopiero w 702 r. utworzono przy dworze cesarskim tzw.: Biuro do spraw Muzyki (Gagaku-ryō). Funkcjonuje ono do dziś. Z czasem narodziły się klasyczne rodzaje muzyki: shōmyō, gagaku, biwa, sōkyoku. Następnie wzrosło zainteresowanie muzyką teatralną: nō, kabuki, jōruri. Obok znanych od dawna instrumentów (bębny, piszczałki, flety, gongi, dzwonki), pojawiły się nowe: koto, shamisen, shakuhachi. Wybitnymi muzykami okresu Edo byli: Kenjun, Yatsuhagi Kengyō, Ikuta Kengyō. Powstawały liczne szkoły: Yatsuhashi-ryū, Ikuta-ryū, Yamada-ryū. W tym czasie ukształtował się katalog czterech głównych nurtów muzycznych: jako akompaniament (styl gidayū); do tańca lub pantomimy (style: tokiwazu, kiyomoto, shinmai); jako tło muzyczne (nagauta) oraz jako niezależny przejaw sztuki (kagebayashi). Ponadto popularność zyskały piosenki (kouta) i kompozycje muzyczno-narracyjne (naniwabushi). Wybitnymi kompozytorami schyłkowego okresu Edo byli: Kurosawa Kinko i Nakao Tozan. Na fali modernizacji okresu Meiji wyodrębniono twórców muzyki tradycyjnej (Nakanoshima Kin`ichi, Uehara Masaki, Miyagi Kiyoko), eklektycznej (Hayasaki Fumio, Takemitsu Tōru, Ichikawa Shōsuke) i w stylu zachodnim (Ikenouchi Tomojirō, Kondō Jō, Kosugi Takehisa). Osobne miejsce zajęła muzyka ludowa, szczególnie zaś tańce festiwalowe z: awa-odori i sansa-odori.

OGRODY Sztuka aranżacji przestrzeni kultywowana była w Japonii już od VII wieku. Popularność zyskały szczególnie ogrody wewnątrz domu (tsuboniwa). Na przełomie okresów Kamakura i Muromachi działał mistrz Musō Soseki – twórca ogrodów zenistycznych (zentai). Kolejne były: ogród suchego krajobrazu (sekitei), zwany również ogrodem kamiennym (sekitai), ogród krajobrazowy (sansui-teien) i ogród rotacyjny (kaiyū-shiki-teien). Najsłynniejsze ogrody Kinkakuji, Ginkakuji i Jōeiji powstały w okresie Muromachi i Momoyama. Nowością stała się tzw.: koncepcja pożyczonego krajobrazu (shakkei), dążąca do połączenia aranżacji ogrodu z otaczającym krajobrazem. W okresie Edo Sen-no Rikyū stworzył typ ogrodów w pawilonach herbacianych (roji). Z czasem na czoło wysunął się nurt eklektyczny. Wśród słynnych mistrzów okresu Edo znaleźli się: Hiramatsu Kashin, Kobori Enshū. Ich spuściznę kultywowali – po restauracji Meiji – Ogawa Jihei, Shigemori Mirei, Nagare Masayuki.

ORIGAMI Początkowo papier sprowadzano do Japonii z Chin (kami). Służył on do ceremonii religijnych. Taka była geneza origami, którego geneza sięgała schyłku okresu Yamato. W okresie Heian przyjął się zwyczaj owijania podarunków w papier. W okresie Edo opracowano rodzimą jego produkcję (washi). Był to asumpt do rozwoju sztuki składania papieru. Już w 1797 r. ukazał się pierwszy podręcznik techniki składania arkuszy papieru lecz dopiero w XX wieku ustalono podstawowe reguły origami: tworzenie form przestrzennych z kwadratowej kartki papieru, zakaz jej cięcia, klejenia, zdobienia. Po 1945 r. najważniejszym popularyzatorem origami był Akiro Yoshizawa, a dziś JOAS (Japan Origami Academic Society).

RZEŹBA Najstarsze rzeźby (tzw.: dogū) powstały już w okresie Jōmon. Po czasowym regresie na początku naszej ery, odrodziły się w okresie Yamato (tzw.: haniwa). Najdawniejszy posąg z brązu dla świątyni Asukagera powstał pod wpływem wzorców z kontynentu (606 r.). Obok brązu popularnymi materiałami rzeźbiarskimi okazały się: drewno, glina i laka. W okresie Heian zamiast rzeźbienia z jednego bloku (ichiboku) tworzono całość poprzez łączenie poszczególnych fragmentów (yosegi). Nowością okresu Muromachi były kunsztownie zdobione maski teatru nō. Z kolei w okresie Edo popularność zyskały rzeźby dekoracyjne. Niedościgłymi mistrzami owego czasu byli: Hidari Jingorō i Enkū. Po restauracji Meiji kultywowano zarówno styl tradycyjny (Hiragushi Denchū, Takamura Kōun, Takamura Tōun), jak i naśladujący nurty europejskie (Asakura Fumio, Kitamura Seibō).

SAMURAJE W języku japońskim słowo samurau (saburau) oznacza tego, który służy. Początkowo było to określenie członków gwardii pałacowej (Takiguchi), potem – straży byłych cesarzy (Hikumen). W okresie Kamakura grupa wojskowych (buke) uzyskała przewagę nad arystokracją (kuge). Znalazło to przełożenie w ukształtowaniu się odrębnego stanu – wojowników (bushi). W okresie Muromachi pod pojęciem samuraj rozumiano kogoś na kształt średniowiecznego rycerza – konnego wojownika, posiadającego własnych pieszych wasali (rōtō). Za sprawą Toyotomi Hideyoshi utrwalił się sztywny i zamknięty podział na poszczególne stany (1588 r.). W okresie Edo nastąpiła dalsza stratyfikacja w łonie samych bushi. Wyodrębniono: hatamoto (bezpośrednich wasali shōguna), keninów (wasali drugiego stopnia), go-keninów (wasali trzeciego stopnia), roninów (samurajów bez pana). Symbolem przynależności do grupy samurajów były dwa miecze. Jednakże czasy pokoju w okresie Edo sprzyjały utrzymywaniu się z pensji rządowych (hōroku) i prowadzeniu życia właścicieli ziemskich. W takich warunkach wzrastał ferment ideologiczny, którego finałem było obalenie Tokugawów i restauracja rządów cesarskich (1868 r.). Już w 1870 r. zniesiono wypłaty hōroku, a pojęcie samuraja zastąpiono słowem – shizoku. Od 1871 r. zniesiono obowiązek noszenia przez samurajów mieczy, zaś w 1876 r. zabroniono im tego całkowicie. Proklamacja wprowadzenia armii zawodowej (1872 r.) przelała czarę goryczy. W 1877 r. doszło do rebelii, zwanej wojną południowo-zachodnią (seinan-sensō), wznieconej przez Sago Takamori. Po klęsce buntowników mit wielkich tradycji samurajskich kultywowała żywa do dziś legenda. 

STOLICE Początkowo dwór cesarski objeżdżał kraj – stąd przyjęło się uważać, że każde miejsce jego postoju było czasową stolicą (miya). Pierwsze udokumentowane lokalizacje miały miejsce w rejonie Asuka (538 r.). Najważniejszą, potwierdzoną archeologicznie była Fujiwara-kyō (694 r.). Utrzymała się ona przez trzy panowania: Jitō, Monmu, Genmei. Ostatnia cesarzowa przeniosła dwór do Heijō-kyō – Nary (710 r.). Już w 784 r. zamieniono ją na Naganki, by w 794 r. ustanowić stolicę w Heian-kyō. Z upływem czasu przyjęło się uproszczenie tej nazwy na Kioto. Była to oficjalna rezydencja cesarska aż do 1869 r., gdy dwór przeniósł się do dotychczasowej rezydencji shōguna – Edo. Nowy stolec cesarski zyskał nazwę Tokio i pełni obowiązki stolicy kraju do dziś.

TEATR Geneza teatru japońskiego wiąże się z różnymi rodzajami tańców. Jedną z jego form przedklasycznych były tańce dworskie (bugaku), wykonywany do muzyki gagaku. Wśród nich wyróżniono: samai (tzw.: tańce lewej strony) i umai (tzw.: tańce prawej strony). Znacznie mniej elitarne były tańce dengaku. Wiązały się one z obrzędami ludowymi, dając początek tzw.: tańcom polnym (ta-mai). Z kolei tańce kagura praktykowano w kulcie shintō. Wyodrębniono tzw.: sato-kagura (z wiejskich sanktuariów) oraz tzw.: mikagura (z przybytku dworu cesarskiego). Ich odpowiednikiem buddyjskim były tańce gigaku. Wreszcie tańce sarugaku (sangaku), stanowiące formę rozrywki ludowej. W okresie klasycznym pojawiły się dojrzałe formy teatralne. Nō (yōkyoku), czyli teatr dworski. Kyōgen (farsy) prezentowane w przerwach pomiędzy częściami nō. Kabuki, teatr mieszczański i jōruri, kukiełkowy teatr mieszczański. Po okresie restauracji Meiji nastał okres teatru nowożytnego. Początkowo narodził się styl shinpa, łączący cechy teatru kabuki i przedstawień europejskich. Kolejny był teatr shingeki, czerpiący inspiracje głównie ze stylu zachodniego, aż wreszcie nastał nawrót do uprzednich form shinpa, choc w nieco zmienionej formie (post-shingeki). Osobne miejsce zajęły przedstawienia taneczne – butō. Ich twórcą był Hijikata Tatsumi, zaś elementami charakterystycznymi nawiązanie do tradycji tańca, biały makijaż aktorów i akcentowanie momentów wyciszenia.

 

BIBLIOGRAFIA:

Hello Japan, Japan National Tourist Organization, Tokio 2006.

Świat z papieru i stali, red. M. Taniguchi i A. Watanuki, Warszawa 2005.

Tubielewicz J., Kultura Japonii. Słownik, Warszawa 1996.

http://www.wikipedia.org