http://www.japonia.witryna.info/

DZIEJE ARCHIPELAGU

W niniejszym artykule okresy historyczne zaznaczono pogrubieniem, podokresy – kursywą.

KYŪ-SEKKI-JIDAI (lata 100000- 12000 p.n.e.). Badania nad prehistorią Japonii zapoczątkował Amerykanin – Edward Sylvester Morse – prowadząc od 1877 r. wykopaliska na stanowisku Omori. W czasach najdawniejszych istniało połączenie lądowe pomiędzy dzisiejszą Japonią a lądem kontynentu azjatyckiego. Przyjmuje się, że najstarsze ślady bytności człowieka na wyspach sięgają około 35000 p.n.e. Jak ustalono pierwsi mieszkańcy posiadali cechy charakterystyczne dla ludów Azji Południowo-Wschodniej (grupa Sundadont). Według jednej z teorii ich potomkowie to współczesna ludność Ainu – zamieszkująca na wyspie Hokkaido. Wcześniejsze ślady bytności człowieka budzą wątpliwości. Jakkolwiek badania archeologa-amatora Fujimura Shinichi datowały najdawniejsze znaleziska nawet na 500000 p.n.e., to w 2000 r. dziennikarskie dochodzenie reporterów gazety Mainichi Shimbun ujawniło fakt dokonania przez niego fałszerstw (tzw.: afera Kyū-Sekki Netsuzō Jiken).

JŌMON-JIDAI (lata 12000- 300 p.n.e.). To nazwa japońskiego neolitu. Powstały wtedy najstarsze naczynia ceramiczne, zdobione charakterystycznym motywem wzoru sznurowego (jōmon). Pojawienie się ceramiki – pomimo łowiecko-zbierackiego trybu życia ludności – stanowiło moment przełomowy dla rozwoju tamtejszych ziem: umożliwiało obróbkę termiczną żywności, ułatwiało konserwację i akumulowanie produktów. Ten długi okres dziejów podzielono na podokresy:

JŌMON ZACZĄTKOWY (lata 12000- 7500 p.n.e.). Właśnie wtedy powstały najstarsze w skali świata naczynia ceramiczne, wyprzedzające wiekiem ceramikę z Mezopotamii. Jednakże technologia ich produkcji opierała się nie na wykorzystaniu koła garncarskiego, lecz na ręcznym doklejaniu poszczególnych fragmentów gliny i ostatecznym wypalaniu dzbana. Wśród wielu rodzajów aplikacji spotykanych na naczyniach z tego okresu najistotniejsze to: ceramika ze wzorem w grochy (toryumon), ze zdobieniami linearnymi (ryukisenmon), z odciskami palców (tsumegatamon), ze wzorem sznurowym (oatsu) oraz bez zdobień (mumon). Najważniejszy typ ceramiki z tego okresu nazwano Muroya.    

JŌMON POCZĄTKOWY (lata 7500- 4000 p.n.e.). Nastąpił wówczas dalszy postęp w produkcji naczyń ceramicznych. Powiększała się liczba ludności, co przekładało się na wzrost wielkości osiedli. Według szacunków wielkość populacji sięgała wówczas 22000 osób. Wśród typowych wzorów naczyń wyróżniono: zdobione poprzez owijanie sznurem (yoriitomon), rzeźbienie ostrym kawałkiem drewna (oshigatamon) lub muszlą (kaigara chinsenmon). Główne typy ceramiki z tego okresu to: Natsushima, Inaridai, Mito, Schiboguchi, Kayama, Igusa i Tado.

JŌMON WCZESNY (lata 4000- 3000 p.n.e.). Nastąpił wtedy wzrost temperatury, a co za tym idzie powiększyła się wielkość produkcji i populacji do około 100000 osób. W rezultacie pojawiały się osiedla złożone z coraz większej liczby ziemianek. Pozostałością tamtych czasów są pagórki muszlowe (kaizuka), usypane jako swoiste wysypiska śmieci z osady, które być może pełniły także pewne funkcje kultowe. Charakterystyczne wzory na naczyniach z tamtego okresu przybierały kształt: diagonalny (ayasugimon) i piórowy (ujo-jōmon), a główne typy ceramiki z tego okresu to: Ento, hanuzami, Sekiyama, Kurohama, Jūsanbodai, Kaso, Moroiso A, B, C, i Ukishima.

JŌMON ŚRODKOWY (lata 3000-2000 p.n.e.). Ocieplenie klimatu dotarło wówczas do zenitu; równocześnie kultura neolitu japońskiego osiągnęła swą kulminację na nizinie Kantō. Powstawały duże osady, jak: Sannai Maruyama. Rozwinięto produkcję figurek rytualnych (dogū), wznoszono kręgi kamienne. Główne typy ceramiki z tego okresu to: Katsusaka/Otamadari, Kasori E1 i Kasori E2.

JŌMON PÓŹNY (lata 2000- 1000 p.n.e.). Wraz z ochłodzeniem klimatu zmniejszała się liczba osiedli. Jednocześnie rozwijano formy kultu: wznoszono nowe kręgi kamienne, rozwijano produkcję dogū. W dziedzinie ceramiki powrócono do zdobnictwa za pomocą sznura (surikeshi jōmon). Główne typy ceramiki z tego okresu to: Goryo, Shyomyouji, Horinouchi, Kasori B1, Kasori B2 i Angyo 1.

JŌMON KOŃCOWY (lata 1000- 300 p.n.e.). Nastąpiło wtedy dalsze ochłodzenie klimatu i zmniejszenie liczby osiedli. Stopniowo popularność zyskiwały też produkty z laki. Produkcję ceramiki ograniczano ilościowo, a jej zakres występowania miał charakter lokalny. Główne typy ceramiki z tego okresu to: Angyo 2 i Angyo 3.

YAYOI-JIDAI (lata 300 p.n.e.- 250 n.e.). W tym czasie nastąpiła ekspansja nowych fal ludności azjatyckiej, które poprzez Koreę dotarły do Wysp Japońskich. Kwestią dyskusji pozostało czy była to infiltracja pokojowa, czy oparta na podboju oraz czy stroną przeważającą byli przybysze, czy autochtoni. Nowe grupy ludności przyniosły ze sobą tzw.: mokrą uprawę ryżu (irygacja), znajomość obróbki brązu i żelaza, koło garncarskie, ożywienie kontaktów z Azją i stratyfikację społeczną (tzw.: system kabane). Od około 200 n.e. wznoszono dla elity kopce grobowe. Powstały pierwsze wodzostwa (uji) z patriarchami (uji-kami), mające własne bóstwa opiekuńcze (kami). Nie znano wówczas jeszcze pisma, lecz zapiski z tego okresu odnajdujemy na dworze chińskim (stąd niekiedy określa się okres Yayoi jako protohistoryczny). Według kroniki Hou Han Shu w 57 n.e. król Na z krainy Wa miał złożyć trybut cesarzowi chińskiemu z dynastii tzw.: Wschodnich Han, za co otrzymał złotą pieczęć; zaś według kroniki Wei Zhi w 239 n.e. szamanka-królowa Himiko (Pimiku) z konfederacji wodzostw Yamatai, w krainie Wa, miała wysłać posłów na dwór chińskiej dynastii Wei (tzw.: kentō-shi). Według tej relacji mieszkańcy Yamatai uważali się za potomków imigranta z Chin: króla Taibio z państwa Wu.

YAMATO-JIDAI  (lata 250- 710). W owym czasie nastąpiła konsolidacja władzy. Silniejsze uji zwyciężały słabsze: przyłączając ich ziemie a zarazem wcielając kami przeciwników do własnego panteonu. Tak narodziła się rdzennie japońska religia – shintō. W toku długotrwałych podbojów przewagę uzyskał ośrodek z Yamato, identyfikowany przez niektórych jako państwo Yamataikoku z zapisków chińskich i spadkobierca konfederacji Yamatai . Tradycyjnie ten długi okres dzielił się na dwa podokresy:

KOFUN-JIDAI (lata 250- 538). Wznoszono wówczas kurhany grobowe (kofun). Przybierały one często orientację horyzontalną (tzw.: yoko-ana) lub wertykalną (tzw.: tate-ana). Najstarszy był kofun z Sakurai. Z czasem typowym kształtem stały się dwa owale, nałożone na siebie w tzw.: dziurkę od klucza (tzw.: zenpō kōen fun). Największe tego typu grobowce wzniesiono dla cesarzy: Ōjina i Nintoku. Jednym z ostatnich był kofun wzniesiony dla cesarza Keitai. W kurhanach grobowych umieszczano figurki, zwane: haniwa (o charakterze magicznym) i magatama (symbolizujące władzę królewską). Jednocześnie był to czas rywalizacji pomiędzy dworem Yamato (gdzie ścierały się rody: Kazuraki, Ōtomo, Mononobe i Soga) i lokalnymi klanami (gozoku): Kibi, Izumo, Koshi, Kenu, Chikushi i Hi. Sukcesywnie swą pozycję wzmacniał władca Yamato, posługujący się tytułami: Amenoshita Shiroshimesu (Władca Nieba i Ziemi) i Ōkimi (Wielki Król). W tym czasie od Japonii napływali imigranci z kontynentu (tora-ji). Wśród nich były rody: Hata (potomkowie Qin Shi Huanga), Yamato-Aya (potomkowie Achi-no-Omi) i Takamoku (potomkowie Cao Cao) oraz książę Amenohiboko z Silli. Wraz z przybyszami pojawiło się też tkactwo, hodowla jedwabników; sprowadzono – nieznane wcześniej – konie. Według zapisków chińskich dwór Yamato zyskał od 391 r. pozycję hegemona w kontaktach z koreańskimi państewkami: Pekje, Silla i tamtejszą konfederacją Gaya (zwaną w Japonii: Mimana). Chińska kronika Samguk Sagi donosiła nawet, że władcy koreańskich państewek: Asin z Pekje i Silseong z Silli posłali swoich synów jako zakładników (w 397 r. księcia Misaheun z Pekje; w 402 r. księcia Jeonji z Silli). Jednocześnie w latach 421- 478 władcy Yamato składali trybut (yūkō-mufū) cesarzom chińskim z tzw.: Południowego Dworu. Stamtąd też w 513 r. dotarły do Japonii nauki Konfucjusza.

ASUKA-JIDAI (lata 538- 710). Wówczas to prymat uzyskał rejon Asuka. Przełomowym wydarzeniem tego czasu było wprowadzenie tzw.: Buddyzmu Mahāyāna (Daijō Bukkyō). Według kroniki Jōgū Shōtoku Houō Teisetsu miało to miejsce w 538 r. – zaś według kroniki Nihon Shoki – w 552 r. Zgodnie z zapisem władca Pekje – Seong – przysłał złoty posąg Buddy. Wówczas cesarz Kammu poprosił swoich doradców o opinię na temat nowej doktryny. Mononobe no Okoshi i Nakatomi no Kamako byli przeciwni lecz Soga no Iname opowiedział się za. Już w 587 r. doszło do bitwy pod Shigisen. Siły Soga no Umako i cesarzowej Suiko pokonały zwolenników klanu Mononobe. Władzę przejął, jako regent, Taishi Shōtoku z rodu Soga. W 604 r. ogłoszono tzw.: Konstytucję Siedemnastu Artykułów (Kenpō Jushichijō), która transformowała na grunt japoński elementy filozofii konfucjańskiej i buddyzmu. Wprowadzono kalendarz chiński; buddyzm i konfucjanizm proklamowano doktryną państwową (605 r.); posłano niejakiego Ono no Imoko jako posła (kenzuishi) do Chin, celem zdobycia tekstów sutr (607 r.); wreszcie wzniesiono świątynię buddyjską Hōryūji w Ikaruga (607 r.). Wkrótce zawiązał się spisek książąt: Nakatomi no Kamatari (Fujiwara no Kamatari) i Naka no Ōe. W 645 r. doszło do tzw.: incydentu Isshi (Isshi no hen). Spiskowcy zamordowali Soga no Iruka i Soga no Emishi, a Naka no Ōe przybrał imię cesarza Kotoku. Przeprowadzono tzw.: reformy Taika (Taika no Kaishin): rozbudowywano drogi handlowe (gokishichidō); ziemie rodów ogłoszono własnością państwową (kōchi-kōmin); w oficjalnych dokumentach cesarza zaczęto tytułować Tennō, zaś kraj – Dai Nihon. Obok cesarza ważne miejsce zajmowali: Minister Lewej Strony (Sa-daijin), Minister Prawej Strony (U-daijin) i Kanclerz (Daijō-daijin). Godność tego ostatniego na długie lata przejął ród Fujiwara. Za cesarzowej Saimei wzniesiono na górze Tōnomine świątynię w rycie taoistycznym (zwanym w Japonii Onmyo). Już w 668 r. ogłoszono kodeks Ōmi (Ōmi ritsuriō). W 670 r. dokonano pierwszego spisu rodów (Kōgo-Nenjaku). W 672 r. doszło do walki o tron pomiędzy synami cesarza Tenji: Kobunem i Ōamą (tzw.: Jinshin no Ran). Zwycięstwo tego ostatniego pozwoliło mu przejąć władzę, jako cesarzowi Temmu. W 689 r. wprowadzono kodeks Asuka Kiyomihara (Asuka Kiyomihara ritsuriō); w 701 r. kodeks Taihō (Taihō ritsuriō), który obowiązywał aż do 1868 r. Autorami tego zbioru praw było 19 osób, wśród nich: Fujiwara Fuhito oraz Chińczycy: Takamuko no Kuromano, Shoku-Shugen i Satsu-Koukaku. Narodził się korpus prawa – tzw.: ritsuryo. Na fali reform wprowadzono ministerstwo Rytów (Jingi Kan); a Ministerstwo Stanu (Daijō Kan) podzielono na 8 sekcji: administracji, ceremonii, domu cesarskiego, spraw cywilnych, sprawiedliwości, wojska, skarbu i spraw poddanych. Szkoła Daigaku-Ryō miała przygotowywać urzędników do pracy w administracji. W 815 r. ogłoszono spis arystokratycznych rodów (tzw.: Shinsen-shōjiroku). Na łączną liczbę 1182 rodów aż 163 wywodziły się z Chin, 104 z Pekje, 41 z Kogurio, a 9 z Silli. Wśród imigrantów z Chin należy wymienić rody: Yamatanoaya (potomkowie Linga z Han) i Kawachino-Fumi (potomkowie Gaozu). Wybitnymi artystami pochodzenia chińskiego byli też Tori Busshi i  Tori Kuratsukuri (potomkowie Shiba Tatto i twórcy tzw.: stylu Tori). Odrębną grupę stanowili kapłani buddyjscy z Korei: Eji, Ekan, Eso i Kanroku. W latach 660- 663 doszło do wojny pomiędzy siłami Chin dynastii T`ang, posiłkowanymi przez Sillę, przeciwko koalicji Pekje i Japończyków. Klęska tych ostatnich w bitwie pod Hakusukinoe (663 r.) oznaczała upadek Pekje, którego władca – Muryeong – osiadł w Japonii, przybierając imię Kudara no Kunikishi. W tym czasie wzniesiono w stylu Shitenouji-Garan (Wakakusa-Garan), słynną pagodę w Hōryū-ji. Pod koniec okresu Asuka poczęła rozwijać się literatura (tzw.: okres Hakuhō). Wybitnymi poetami tego czasu byli: Nukatano Okimi i Kakinomoto Hitomaro; powstały nowe gatunki literackie: waka i tanka.

NARA-JIDAI (lata 710- 794). W 710 r. cesarzowa Gemmei ustanowiła stałą stolicę w Nara. Założenie urbanistyczne opierało się na chińskiej stolicy dynastii Tang – Chang`an. Liczba ludności w nowym mieście szybko osiągnęła 200000, z czego 10000 stanowili urzędnicy. Początkowo przewagę utrzymywał Fujiwara no Fuhito. Po jego śmierci władzę uchwycił książę Nagaya, został jednak uwięziony przez synów zmarłego: Muchimaro, Umakai, Fusasaki i Maro (729 r.), zaś na tronie zasiadł skoligacony z Fujiwarami cesarz Shomu. Wkrótce wybuchła epidemia ospy (735 r.), synowie Fuhito zostali zamordowani (737 r.), a pozycja rodu Fujiwara czasowo osłabła. Cesarz Nagaya, obawiając się zarazy, przejściowo porzucił Narę, przenosząc dwór do Kunikyo (lata 740- 744), Shigara Kinomiya (744 r.) i Naniwa-kyu (lata 744- 745). W tym czasie pojawiły się wielkie majątki ziemskie (shōen), jednocześnie rzesze klasy średniej ubożały (rōninowie). Od 770 r. tron cesarski mogli objąć tylko mężczyźni; od 792 r. wprowadzono prywatne wojska. W okresie Nara nastąpił rozwój literatury. Początkowo japońskie słowa zapisywano znakami chińskimi (man`yōgana). Powstały wówczas najstarsze kroniki: Kojiki (712 r.), Nihonshoki (720 r.) oraz kompilacje poezji: Man`yōshū i Kaifūsō. Na rozkaz cesarza Shōmu wzniesiono w 743 r. świątynię Tōdai-ji (gdzie ulokowano skarbiec, tzw.: Shōsōin) i wielki posąg Buddy Dainichi. Kraj pokryła sieć mniejszych świątyń (tzw.: kokubunji). W 758 r. cesarzowa Kōken, za namową Fujiwara no Nakamaro, abdykowała z powodów zdrowotnych. Zastała jednak wyleczona przez mnicha Dōkyō, który zyskał status szarej eminencji dworu. Zwolennicy cesarzowej w 764 r. usunęli Nakamaro, a ona sama powróciła na tron pod imieniem Shōtoku. Z tej okazji kazała wydrukować milion talizmanów dziękczynnych, zwanych: hyakumano. Był to pierwszy taki nakład drukowanych tekstów na świecie. W aspekcie kulturalnym nastał tzw.: okres Tempyo. Wielu Japończyków podróżowało do chińskich miast: Chang`an i Luoyang celem odbycia studiów (tzw.: kentō-shi). Jedni z nich pozostali: Abe no Nakamaro w latach 761- 767 był chińskim namiestnikiem w Annamie (Wietnam); inni – jak Kibi no Makibi – wrócili. W obszarze polityki zagranicznej zawiązano sojusz z koreańskim Balae (728 r.), uważanym za spadkobiercę Kogurio. W 788 r. buddyjski mnich Saichō założył klasztor na górze Hiei. Już w 784 r. cesarz Kammu przeniósł stolicę do Nagaoki, a w 794 r. do Heian-kyō.

HEIAN-JIDAI (lata 794- 1192). W 794 r. cesarz Kammu przeniósł dwór do Heian-kyō (Kioto). Lokalizacja ta przetrwała aż do 1869 r. W owym czasie rozwijały się szkoły buddyjskie: mnich Saichō z klasztoru na górze Hiei dał początek w 804 r. sekcie Tendai (akcentującej rolę tzw.: sutry Lotosu); mnich Kukai z klasztoru na górze Koya dał początek w 806 r. sekcie Shingon (odwołującej się do pierwotnego buddyzmu). Jednocześnie obok tekstów w piśmie chińskim (kanbun) powstał rodzimy system znaków, tzw.: kana (hiragana i katakana). Rozkwit przeżywała arystokracja (tzw.: yokibito). Nie znana z imienia żona Fujiwara no Kaneie napisała: Kagero Nikki; Murasaki Shikibu: Genji monogatori; Sei Shōnagon: Makura no sōshi; tworzył słynny poeta – Ono no Takamura. Powstawały hymny (jak: Kimi ga Yo); poematy (zwane: iroha); dzieła malarskie (w stylu: yamato-e). W sztuce dominowały zasady: miyabi (wytworność), makoto (prostota) i aware (wrażliwość). W latach 794 i 797 podjęto wyprawy przeciwko ludowi Emishi (potomkowie pierwotnych mieszkańców z okresu Jōmon). Wódz armii cesarskiej – Sakanoue no Tamuramaro – zyskał po raz pierwszy tytuł: Seii Tai-shōgun. Podbój zakończył się do 801 r. Powstały nowe instytucje: Prywatna Kancelaria Cesarza i Miejskie Biuro Policji, a zarazem w 838 r. wysłano ostatnią misję dyplomatyczną do Chin – odtąd Japonia podążała własną droga rozwoju. Od rządów cesarza Seiwa (858 r.) ród Fujiwara odbudował swoją pozycję, uzyskując tytuły: sessho (regenta) i kanpaku (rządcy dworu). Kulminacja przypadła na czasy Fujiwara no Michinaga. Wzrastała niezależność shōenów. Wielkie rody: Fujiwara, Taira i Minamoto posiadały własne wojska (bushi – wojownicy zwani też samurajami – sługami). Już w 903 r. Taira Masakado wzniecił rebelię przeciwko cesarzowi (tzw.: Zen kunen no eki), była to pierwsza oznaka wzrostu roli wojskowych. W 1068 r. cesarz Go-Sanjō odsunął od władzy ród Fujiwara lecz już w 1087 r. cesarz Shirakawa musiał abdykować, zdołał jednak ustanowić osobisty gabinet (Incho) i nadal wywierał wpływ na politykę. Tak narodził się system rządów eks-cesarzy, zwany insei (lata 1087- 1156). W 1156 r. cesarz Go-Shirakawa obalił klan Fujiwara w sojuszu z Taira i Minamoto (tzw.: rebelia Hogan). Następnie Taira Kiyomori i popierany przez niego cesarz Nijō rozbili wojska Go-Shirakawa i Minamoto Yoshitomo w bitwie pod Heiji (1159 r.). Pozycję Fujiwarów zajęli Taira. Ostatecznie zostali jednak pokonani przez Minamoto Yoritomo, który po tzw.: wojnie Gempei (lata 1180- 1185) i zwycięstwie w bitwie pod Dannoura (1185 r.) nad siłami Taira i cesarzem Antoku zyskał tytuł shōguna (1192 r.). Cesarzowi pozostała tylko pozycja figuranta. Ostatnim akordem okresu Heian było wprowadzenie do Japonii, przez mnicha Eiseia, buddyzmu Zen (1191 r.).

KAMAKURA-JIDAI (lata 1192- 1333). W 1192 r. Minamoto Yoritomo uzyskał godność shōguna i stanął na czele podporządkowanej sobie administracji wojskowej – tzw.: bakufu. Najważniejszą grupą społeczną stali się wojownicy – bushi. W 1219 r. małoletni Minamoto Sanetomo został zamordowany przez kuzyna – Minamoto Kugyō. Na drugą siłę w państwie wyrośli tzw.: renenci shōguna (shikken) – ród Hōjō (rodzina żony Yoritomo – pani Masako). W 1221 r. cesarz Go-Toba wszczął bunt (tzw.: yōkyū no ran), został jednak pokonany przez Hōjō Yoshitoki. W celu zapewnienia sobie większej kontroli nad cesarzem Hōjō Yasutoki utworzył w 1221 r. Radę Stanu (Hyo Jo-Shu), a w 1232 r. proklamowano kodeks Jōei Shikimoku. W tym czasie powstały wielkie działa literackie: Hojoki, Heike monogatori i zbiór poematów: Shin Kokin Wakashū. Równocześnie pojawiły się nowe sekty buddyjskie: Jōdoshū (akcentująca rolę modlitwy), Jōdo-shinshū (akcentująca rolę zaufania do Buddy), Jishū (akcentująca rolę tańca rytualnego), Rinzaishū (akcentująca rolę medytacji i przestrzegania nakazów Buddy), Sotoshū (akcentująca rolę medytacji) i Jodo-schu mnicha Nichirena (akcentująca wagę Sutry Lotosu). Tymczasem w 1268 r. mongolski Kubilaj Han zażądał trybutu od władców Japonii dla swojej dynastii Yuan. Odmowa oznaczała inwazję. Doszło do niej w 1274 r., gdy 600 statków i około 23000 wojowników wylądowało w rejonie prowincji Hakata. Dzielna obrona i tajfun zmusiły Mongołów do odwrotu. Sytuacja powtórzyła się w 1281 r. (kamikaze). Wojna jednak osłabiła dotychczasowy modus vivendi, zachęcając cesarza Go-Daigo do ponownej próby wyrwania się z zależności od bakufu. Odpowiedzią była detronizacja władcy i wyznaczenie w jego miejsce innego członka rodu cesarskiego – Kōgona (1331 r.). Decyzja ta stała się zaczynem głębokiego kryzysu.  

KEMMU NO SHINSEI (lata 1333- 1336). W 1333 Go-Daigo wszczął rebelię i w sojuszu z Kusunoki Masashiga, Ashikaga Takauji i Nitta Yoshisada pokonał bakufu. Wkrótce proklamował odrodzenia władzy cesarza. Na to nie zgodził się dotychczasowy sojusznik – Takauji – który dążył do uzyskania tytułu shōguna. W 1336 r. pokonał on pod Kobe Go-Daigo, osadzając na tronie podporządkowanego sobie cesarza Kōmyō.

MUROMACHI-JIDAI (lata 1336- 1573). Był to czas ciągłych napięć i konfliktów. Zwycięstwo Ashikaga Takauji i osadzenie przez niego na tronie cesarskim Kōmyō nie skłoniło pokonanego cesarza Go-Daigo do abdykacji. Przeciwnie, rozpoczął się podział na podporządkowany rodowi Asikaga tzw.: Dwór Północny w Kioto i nie uznający jego władzy tzw.: Dwór Południowy w Yoshino. Ashikaga Yoshimitsu centrum władzy ustanowił na zamku w Muromachi (1378 r.) oraz skłonił cesarzy z południa do zaprzestania rozłamu (1392 r.). W 1397 r. na rozkaz shōguna wzniesiono Kinkaku-ji – tzw.: Złoty Pawilon. Od 1401 r. Yoshimitsu składał trybut chińskiej dynastii Ming, podejmując też walkę z piratami (zwanymi w Chinach: wokou; w Japonii – wakō). Rozwijał się dramat nō, ceremonia herbaciana. Shintō – początkowo zdominowane przez buddyzm (tzw.: Ryōbu Shintō) – odrodziło się przesiąknięte duchem kokutai (polityki narodowej). W tym procesie kluczowe miejsce zajęła praca Kitabatake Chikafusa: Jinnōshōtōki – wywodząca boskie pochodzenie rodu cesarskiego od bogini – Amaterasu. Stale wzrastała jednak niezależność lokalnych daimyo, swą silę opierających na shoenach i toczących permanentne wojny. Anarchia pogłębiła się, gdy wojna wybuchła też pomiędzy przedstawicielami rodu Asikaga, tzw.: Ōnin no ran (lata 1467- 1477). W tym też czasie miały miejsce pierwsze kontakty z Europejczykami. W 1560 r. Imagiwa Yoshimoto próbował przejąć władzę, przegrał jednak pod Okehanaza z siłami Ody Nobunagi. W 1565 r. rody Matsunaga i Miyoshi uknuły spisek przeciwko Asikaga Yoshiteru. Tym razem porozumienie Nobunagi i Hosokawa Fujitaka doprowadziło do wyznaczenia nowego shōguna w osobie Asikaga Yoshinaki. Jednocześnie Nobunaga opanował Kioto (1568 r.). W 1570 r. piraci wakō założyli bazy na Tajwanie. W 1573 r. Nobunaga zdetronizował ostatniego przedstawiciela rodu Ashikaga – Yoshinaki. Rozpocząła się ponowna unifikacja. Ze względu na wagę zjawisk mających miejsce w okresie Muromachi wyróżniono trzy podokresy:

NANBOKU-CHO-JIDAI (lata 1336- 1392), czyli okres rywalizacji dwóch dworów cesarskich. Rozpoczął się wraz ze zwycięstwem Asikaga Takauji i ustanowieniem przez niego cesarzem w Kioto – Kōmyō (tzw.: Dwór Północny). Poprzedni władca Go-Daigo zdołał przejąć regalia cesarskie i schronił się w Yoshino, doprowadzając do schizmy (tzw.: Dwór Południowy). Cesarzami w Kioto byli: Kōmyō (lata 1336- 1348), Sukō (lata 1348- 1351), następnie okres interregnum (26 listopada 1351 r. – 25 września 1352 r.), Go-Kōgon (lata 1352- 1371) i Go-En`yū (lata 1371- 1382). Cesarzami w Yoshino byli: Go-Daigo (lata 1336- 1339), Go-Murakami (lata 1339- 1368), Chōkei (lata 1368- 1383), Go-Kameyama (lata 1383- 1392). Ostatecznie w 1392 r. shōgun Ashikaga Yoshimitsu skłonił cesarzy południowych do powrotu do Kioto.

SENGOKU-JIDAI (lata 1467- 1600) czyli okres wojny domowej. Preludium stanowiła tzw.: Ōnin no ran (wojna Ōnin – lata 1467- 1477) – pomiędzy Hosokawa Matsumoto i Yamana Souzen. Władza bakufu słabła, pogłębiała się decentralizacja i anarchia. Nastąpiło tzw.: gekokujō – dotychczas potężne rody słabły, zaś podległe im zyskały supremację: ród Hōjō zdominował ród Oshika, ród Miyoshi zdominował ród Hosokawa, ród Oda zdominował ród Shiba, a ród Saito zdominował ród Toki. Wpływowi daimyo tego czasu to: Uesugi Kenshin, Takeda Shingen, Date Masamune, Sanada Masayuki, Saitō Dōsan, Hōjō Soun, Mouri Motonari, Ukita Hideie, Chosokabe Motochika i Shimazu Yoshihiro. Dzieło ponownego jednoczenia kraju rozpoczął Oda Nogunaga z Owari. W 1568 r. opanował Kioto; w 1573 r. zdetronizował shōguna Ashikaga Yoshinaki. W 1582 r. Nogunagę zamordował jego wasal – Akechi Mitsuhide. Unifikację kontynuował Toyotomi Hideyoshi. Ze względu na chłopskie pochodzenie nie uzyskał on shōgunatu lecz tytuł kanpaku. W 1597 r. na swego następcę wyznaczył małoletniego syna – Toyotomi Hideyori, a tymczasowo ustanowił tzw.: Radę Pięciu Tairō (go-tairō). Na skutek tarć doszło wkrótce do wojny zakończonej zwycięstwem Tokugawa Ieyasu w bitwie pod Sekigahara (1600 r.).

NANBAN-BŌEKI-JIDAI (lata 1543- 1641), czyli pierwszy okres kontaktów z Europejczykami. Już w 1543 r. Portugalczycy pod dowództwem Fernão Mendes Pinto przybyli na wysepkę Tanegashima (pierwszy raz zetknięto się z bronią palną, zwaną w Japonii - tanagashima); w 1587 r. pojawili się Hiszpanie. W 1600 r. przypłynęli Holendrzy (zwani: kōmō – czerwone głowy) – na statku Liefde i pod pilotem Williamem Adamsem. Za sprawą Jacquesa Specx utworzono holenderską faktorię w Hirado (1609 r.). W latach 1613- 1623 istniała tam też faktoria angielska.. Jednocześnie w 1584 r. do Lizbony przybył Mancio Ito. W latach 1612- 1623 Yamada Nagamasa podjął wyprawę do Syjamu. Zaowocowała ona porozumieniem handlowym i narodzinami floty tzw.: shuinsen – około 350 tzw.: statków czerwonych pieczęci, aż do ich rozbicia Hiszpanów w 1628 r. W latach 1613- 1620 Europę i Meksyk zwiedził Hasekura Tsunenaga. Pojawiły się nowe pojęcia: nanbandō (okrycie na kufer), nanbanbijutsu (sztuka pod wpływem trendów z Zachodu), nanbanga (obrazki w stylu europejskim), nanbannuri (rodzaj dekoracje z laki), nanbangashi (słodycze), nanbanji (miejsce modlitw chrześcijan – kościół). Już 1549 r. do Kagoshimy przybył pierwszy jezuita – Franciszek Ksawery. Głoszona przez niego nauka szybko zaowocowała ponad 200000 konwertytów i 200 kościołami. Pierwszą świątynię wzniósł jezuita Gnecci-Solde Organtyno. W 1570 r. utworzono arcybiskupstwo w Edo; w 1579 r. reformę seminariów w Japonii przeprowadził Aleksandro Valignano. W 1580 r. jezuici uzyskali od chrześcijańskiego daimyo Arima Harunobu miasto Nagasaki. W 1587 r. Hideyoshi nakazał usunąć jezuitów lecz kraj opuściło tylko 3 na 130. Co więcej, w 1597 r. przybyli franciszkanie. 5 lutego 1597 r. doszło w Nagasaki do krwawej masakry 6 franciszkanów, 3 japońskich jezuitów i 17 chrześcijan. W 1613 r. zwodowano, pod kierunkiem Date Masamune, pierwszy japoński galeon: San Juan Bautiste (Date Maru). Od 1614 r. Tokugawa Ieyasu podejmował dalsze prześladowania: zorganizowano pokazową egzekucję 120 chrześcijan (1622 r.); wydalono Hiszpanów (1624 r.); wprowadzono zakaz wyjazdów za granice (1635 r.); wreszcie faktorię Holendrów przemieszczono na skalistą wysepkę Dejima, nieopodal Nagasaki (1636 r.). W sumie stracono około 2000 chrześcijan, w tym 70 Europejczyków. Na przełomie 1637/1638 r. doszło do powstania ludowego w prowincji Shimabara. Odtąd chrześcijaństwo zeszło do podziemia (tzw.: Kakura Kirishitan), a dekrety Tokugawa Iemitsu z lat 1635- 1641 zamknęły kraj (Sakoku Rei).

AZUCHI-MOMOYAMA-JIDAI (lata 1573- 1600). Był to czas ponownej unifikacji kraju. Rozpoczął ją Oda Nobunaga, detronizując Asikaga Yoshinaki (1573 r.). W 1575 r. Nobunaga pokonał pod Nagashino ród Takeda (po raz pierwszy użyto na dużą skalę broni palnej); w 1580 r., po jedenastu latach oblężenie, padł klasztor buntowniczych mnichów w Ishiyama Honganji. Nobunaga popierał swobodę gospodarczą (rakuichi-rakuza) i wzniósł zamek Azuchi nad jeziorem Biwa (lata 1576- 1579). W procesie podbojów Nobunaga opierał się na wybitnych wodzach: Shibata Katsuie, Takigawa Kazumasa, Hashiba Hidayoshi, Akechi Mitsuhida. Ten ostatni jednak zdradził, mordując Nobunagę w Kioto (1582 r.). Rozgorzała walka o schedę, pogłębiona przez zamordowanie w tym samym roku jego najstarszego syna – Oda Nobutanda. Wkrótce Hideyoshi, zwolennik młodszego syna Nobunagi – Hidenobu – pokonał pod Yamazaki zdrajcę Mitsuhida (1582 r.), pod Shizugatake innego wodza Shibata Katsuie (1583 r.), a zapędy Tokugawa Ieyasu powstrzymał pod Kamaki i Nagakute (1584 r.). W zamian został adoptowany przez ród Fujiwara, zyskał imię Toyotomi i tytuł kanpaku. Niebawem opanował Nagasaki (1587 r.), wypowiedział wojnę piratom wakō (1588 r.) i pokonał ostatnich przeciwników – ród Hōjō (1590 r.). Hideyoshi zreformował kraj: rozbroił chłopów (katanagari); przedstawicieli najpotężniejszych rodów „gościł” przymusowo na zamku w Osace; zyskał tytuł: taikō – czyli: byłego kampaku (1591 r.) oraz przeprowadził spis podatkowy, tzw.: taikō-kenchi (1598 r.). Globalną produkcję ryżu oszacowano wówczas na 18,5 miliona koku. Jeszcze w kwietniu 1592 r. Hideyoshi wysłał ekspedycję militarną do Korei. W maju tego roku zajęto Seul, a wkrótce Pyongyang. Doprowadziło to do konfliktu z Chinami. Ostatecznie rozpoczęto pertraktacje pokojowe. Działania wojenne wznowiono ponownie na przełomie 1597/1598 r. lecz pod wpływem niepowodzeń kampanię wstrzymano. W 1597 r. na swego następcę taikō wyznaczył małoletniego syna – Toyotomi Hideyori. Tymczasowo ustanowił tzw.: Radę Pięciu Tairō (go-tairō): Ukita Hideye, Maeda Toshiie, Uesugi Kagekatsu, Mori Terumono i Tokugawa Ieyasu.  Kruchy pokój utrzymał się tylko do śmierci Maeda Toshiie (1599 r.). Wkrótce doszło do tarć pomiędzy Ishida Mitsunari a Tokugawa Ieyasu, rozstrzygniętego na korzyść tego ostatniego w bitwie pod Sekigahara (1600 r.). Dzieło jednoczenia Japonii znalazło wyraz w słynnych powiedzeniach (senryu): porywczy Nobunaga miał rzec: Nakanunara, koroshiteshimae, hototogisu (Jeśli kukułka nie kuka, zabij ją), przebiegły Hidayoshi: Nakanunara, nakashitemiseyou, hototogisu (Jeśli kukułka nie kuka, zmuś ją), a cierpliwy Ieyasu: Nakanunara, nakumadematou, hototogisu (Jeśli kukułka nie kuka, poczekaj aż zacznie).

EDO-JIDAI (lata 1600- 1868). Po zwycięstwie pod Sekigahara (1600 p.n.e.) Tokugawa Ieyasu uzyskał tytuł shōguna (1603 r.), a swoja siedzibę obrał w Edo. Dla zapewnienia sukcesji już w 1605 r. formalnie przekazał ster rządów synowi – Tokugawa Hidetada. W 1607 r. przyjęto poselstwo koreańskiej dynastii Yi; w 1611 r. opanowano wyspy Ryūkyū; w 1615 r. Ieyasu ostatecznie rozprawił się z Toyotomi Hideyori – po dwóch bitwach opanowując zamek w Osace. Nastał długi okres pokoju, określany niekiedy jako bakuhan (w polityce rządy bakufu, w gospodarce – hanów – wielkiej własności ziemskiej). U początku shōgunatu było około 300 daimyo podzielonych na: shinpan (23 rody – krewni rodu Tokugawa), fudai (145 rodów –zaufani wasale) i tozama (97 rodów – niepewni wasale) oraz około 5000 tzw.: hatamoto (osobistych wasali shōguna). W 1635 r. Tokugawa Iemisu wprowadził tzw.: system sankin kotai (daimyo rotacyjnie przez rok przebywali w Edo, przez rok u siebie, pozostawiając w Edo członków rodziny). Reformy te prowadziły do tzw.: zcentralizowanego feudalizmu. W myśl zasad neo-konfucjanizmu społeczeństwo podzielona na: elitę – samurajów (5%), żywicieli – rolników (80%), a dalej: wytwórców dóbr – rzemieślników oraz, jak głoszono, bezproduktywnych kupców. Specjalną pozycję zajmowali kuge – potomkowie rodu cesarskiego. Poza wszelkimi kategoriami znaleźli się: eta i hinim (rzeźnicy, kaci, czyściciele, prostytutki). Mimo niechęci ideologicznej rozwijał się handel, wzrastała liczba ludności. W 1721 r. przeprowadzono pierwszy spis powszechny: wykazał on 26 milionów ludności, z czego 4 miliony samurajów. Edo osiągnęło 1 milion, Osaka i Kioto po 400000. Jedyny wyłom w izolacji kraju stanowiły książki uzyskane od Holendrów z Dejimy (tzw.: rangaku). W 1774 r. Sugita Gempaku i Maeno Ryotaku przetłumaczyli pierwszą Zachodnią  książkę – Kaitai shinsho; dzięki wiedzy technicznej zbudowano wadokei (japoński zegar). W 1787 r. Matsudaira Sadanobu został doradcą bakufu i przeprowadził tzw.: reformy Kansei. Wśród samurajów rozwijała się ideologia busido, wśród mieszczan – chōnindō. Nowym nurtem było tzw.: kokugaku – akcentujące boską rolę cesarza i poszukujące czystego shinto, bez wpływów chińskich. Głównym ideologiem tego kierunku był Motōri Norinaga. Nastąpił rozwój kultury adresowanej do szerokich kręgów społeczeństwa: ukiyo (pływający świat – rozrywka); teatr mieszczański: kabuki i kukiełkowy: bunraku; domy gejsz. Sztuki pisał Chikamatsu Monzaemon, literaturę piękną – Matsuo Bashō. Już w 1764 r. Harondou stworzył drzeworyty ukiyo-e. Kierunek ten rozwijali: Torii Kiyonaga, Utamaro, Hiroshige. Z czasem powoli narastał kryzys. W 1707 r. wybuchł wulkan Fuji. W 1837 r. doszło do zamieszek w Osace. W 1841 r. przeprowadzono tzw.: reformy Tempo: bakufu zaostrzyło kurs, zwalczając wpływy rangaku. Systematycznie wzrastała liczba obcych statków na wodach japońskich: w 1792 r. do Nemuro na Hokkaidō przybyli Rosjanie z Adamem Laxmanem; w 1804 r. Nikołaj Rezanow osiągnął Nagasaki. Już w 1846 r. komandor James Biddle przybył do Edo. Wreszcie w 1853 r. kolejny komandor amerykański – Matthew C. Perry – dotarł do Edo. Negocjacje z nim prowadził Abe Masahiro. Tymczasem daimyo opowiadali się za wojną, cesarz chciał utrzymać cudzoziemców poza granicami, a na dworze poszukiwano ugody. W 1854 r. Masahiro podpisał z Amerykanami Traktat o Pokoju i Przyjaźni (tzw.: traktat z Kanagawy). Fala krytyki wzniecona przez Tokugawa Nariaki, zwolennika nacjonalistycznej szkoły Mito (domagającej się restauracji władzy cesarza), doprowadziła do zastąpienia Masahiro przez Hotto Masayoshi. W 1859 r. zawarto traktat handlowy z Amerykanami. Ustępstwa podważał Nariaki, zatem Masayoshi poprosił o sankcję cesarza Kōmei lecz ten odmówił. W 1865 r. doszło do starcia sił hanu Satsuma z Anglikami; w 1866 r. Sago Takamori z hanu Satsuma i Kido Takayoshi z hanu Chōshū wzniecili bunt; w 1867 r. zmarł Kōmei, a władzę przejął książę Matsuhito. Porozumiał się on, za sprawą Sakamoto Ryōma, z rebeliantami – nastąpiła tzw.: restauracja mikado Meiji (1868 r.).

BAKUMATSU-JIDAI (lata 1856- 1868). Wraz z zawarciem w 1856 r. układu z Amerykanami (traktat z Kanagawy) bakufu pogrążało się w kryzysie. Przybysze uzyskali dostęp do 2 portów, gwarancję opieki nad rozbitkami, konsulat w Shimoda (pierwszym był Townsend Harris). W latach 1854- 1856 przeprowadzono tzw.: reformy Ansei: otworzono szkołę marynarki w Nagasaki i szkołę wojskową w Edo (shinsengumi); studentów posyłano za granicę; francuscy eksperci zbudowali arsenały w Yokosuka i Nagasaki; utworzono francuską misję wojskową; do 1867 r. zwodowano już 6 nowoczesnych statków pod flagą Kaiyō Maru. Zarysował się podział na gotowych do pewnych ustępstw zwolenników bakufu oraz nacjonalistycznych patriotów: Ishin Shishi. Równocześnie swojej szansy poszukiwali tozama, a zwolennicy tzw.: sonnō-jōi dążyli do restauracji władzy cesarza. Po śmierci Tokugawa Iesada (1858 r.) doszło do rywalizacji o tytuł shōguna: Tokugawa Nariaki chciał uczynić nim syna – Yoshinobu (Keiki). Przeciwstawili mu się fudai, wybierając Tokugawa Iemochi. Nariaki i Keikei zostali aresztowani, zgładzono Yoshida Shoin (lidera opozycji: sonnō-jōi), podpisano dalsze traktaty z: Rosją (1855 r.), Anglią, Francją, Holandią (1864 r.). Po nagłej śmierci Iemochi (1866 r.) shōgunat przejął Keiki. Próbował zreformować rządy (system kōbu gattai) lecz rebelianci z Satsuma i Chōshū opanowali sytuację, proklamując restaurację rządów cesarza, tzw.: taisei hōkan (2 stycznia 1868 r.).

MEIJI-JIDAI (lata 1868- 1912). Rozpoczął się wraz z proklamowaniem restauracji władzy cesarza Meiji (1868 r.). Przeprowadzono uroczystości inaugurujące narodziny nowej ery (Ee ya nai ka). Od początku akcentowano dumę narodową i siłę militarną (fukoku kyohei). Stolicę przeniesiono do Edo (Tokio); daimyo zastąpili gubernatorzy; przywrócono zasadę władzy cesarskiej nad ziemią; hany zamieniono na prefektury (1871 r.). Ich liczbę sukcesywnie redukowano z ponad 300 do 75. Podkreślano rolę tzw.: Shinto Państwowego (Kōkka shintō); zapewniono jednak swobodę wyznania. W 1873 r. wprowadzono trzyletnią obowiązkową służbę wojskową, co wywołało zamieszki wśród samurajów, którym przewodził Saigō Takamori. Już w 1874 r. Itagaki Taisuke opublikował memoriał w sprawie rządów opartych na reprezentacji społecznej. W 1878 r. Taisuke założył Aikokusha (Stowarzyszenie Patriotów), zaś w 1881 r. Rikken Jiyuto (Partię Liberalną). W 1882 r. Okuma Shigenobu założył Rikken Kaishino (Partia Konstytucyjnego Rozwoju), a równocześnie przedstawiciele dworu dali początek Rikken Teiseito (Partia Cesarska). Po konferencja w Osace (1875 r.) proklamowała wolne sądownictwo. W istocie jednak depozytariuszami władzy byli Genronin – Rada Starszych, doradzających cesarzowi (oligarchia). Jednocześnie wprowadzono cenzurę prasową. Po konferencji gubernatorów z 1878 r. zatwierdzono wybory do prefektur i samorządu lokalnego. W 1880 r. ustanowiono Kokkai Kisi Domei (Ligę na rzecz Ustanowienia Zgromadzenia Narodowego). Prace nad konstytucja rozpoczął w 1881 r. Ito Hirobumi. W 1888 r. wprowadzono instytucję Rady Ministrów, zachowując przy cesarzu Radę Prywatną. Wreszcie w 1889 r. proklamowano konstytucję: wprowadzającą Izbą Niższą (cenzus płci, wieku, dochodów), Izbą Wyższą (nominaci cesarza) i Radę Ministrów, odpowiedzialną przed cesarzem. W sumie prawa wyborcze uzyskał tylko 1% społeczeństwa. Wprowadzono zachodnie tytuły: księcia, markiza, hrabiego, wicehrabiego i barona. W 1885 r. Yukichi Fukuzawa napisał: Datsu-a Ron (Uwolnienie Azji) – głosząc potrzebę podbojów. Już w 1881 r. powstało nacjonalistyczne Stowarzyszenie Czarnego Oceanu (Gen`yōsha); w 1901 r. przekształcone w Stowarzyszenie Czarnego Smoka (Kokuryūkai). Dynamiczną modernizację nadzorowało 3000 ekspertów z Zachodu (tzw.: o-yatori gaikokujin), rozwijały się firmy przemysłowców zaibatsu (Mitsui, Mitsubishi). Wprowadzono stabilną walutę (yen), banki, prasę, giełdę, kolej, telegraf, doki, kopalnie, wznoszona  nowoczesne fabryki. Działali słynni malarze: Kobayashi Kiyichika, Okukara Kakuzo, Mori Ōgari, Natsume Sōseki – tworząc często pod wpływem trendów z Zachodu. Odnoszono sukcesy w polityce zagranicznej. W latach 1894- 1895 pokonano Chiny. Pokój z Shimonoseki sankcjonował kontrolę nad Koreą, aneksję Tajwanu, Półwyspu Liaodong, Peskadorów. W 1902 r. zawarto w Londynie sojusz z Anglią. W latach 1904- 1905 pokonano Rosję. Traktat z Portsmouth terytorium państwa powiększył o Kuryle, południowy Sachalin, Port Artur, przyznał też licencję na Kolej Mandżurską. W 1906 r. utworzono Japońską Partię Socjalistyczną (Nihon Shakaito) lecz zdelegalizowano ją już w roku następnym.

MEIJI-ISHIN-JIDAI (lata 1866- 1869). Po abdykacji shōguna Keiki (1867 r.) i restauracji władzy cesarza Meiji (1868 r.) raz jeszcze doszło do walki w tzw.: wojnie Boshin (lata 1868- 1869).  W 1868 r. siły Chōshū i Satsuma pokonały Keiki w bitwie pod Toba-Fushima. Cesarz przejął ziemie Tokugawa. Resztki ich stronników broniły się jeszcze w tzw.: Republice Ezo pod wodzą Hijikata Toshizo w Hokodata na Hokkaidō. Ostatecznie pokonał ich admirał Enomoto Takeaki w maju 1869 r. Do władzy doszedł wąski krąg zaufanych cesarza: Okubo Toshimichi i Saigō Takamori z hanu Satsuma oraz  Ito Hirobumi, Yamagata Aritomo i Kido Koin z hanu Chōshū. W 1868 r. cesarz ogłosił tzw.: Kartę Pięciu Przysiąg. Zapewniał o budowie rządów opartych na reprezentacji społecznej, potrzebie zaangażowania wszystkich klas w politykę, swobodzie społecznej i zawodowej, prymacie prawa nad zwyczajami i rozwoju nauki. W 1869 r. uznano prymat cesarza nad własnością ziemską, przystąpiono dynamicznie do reform.

TAISHŌ-JIDAI (lata 1912- 1926). Następcą cesarza Meiji został książę Yoshihito, przybierając tytuł Taishō. Już na początku przyszło mu zmierzyć się z konfliktem wśród ministrów. Kiedy Saionji Kinmochi chciał ograniczyć wydatki militarne, odpowiedzialny za wojsko Yamagata Aritomo podał się do dymisji. Zachwiało to sceną polityczną i pozycją premiera. W 1914 r. Japonia przystąpiła do wojny po stronie państw Ententy. Armia cesarska wkrótce zajęła posiadłości niemieckie. Następnie wystosowano tzw.: 21 Postulatów wobec Chin (1915 r.), które, po pertraktacjach, doprowadziły do zawarcia korzystnego traktatu. W 1918 r. pierwszym premierem nie arystokratą został Hara Takashi (czas tzw.: demokracji Taishō). W 1919 r. koreańscy intelektualiści ogłosili przesłanie, domagające się niepodległości dla ich kraju (tzw.: Ruch 1 Marca). W 1921 r. powstała Seiyū Hontō (Japońska Partia Komunistyczna); w tym samym roku premier został zabity (1921 r.); kraj pogrążył się w kryzysie. Niebawem doszło do podpisania Traktatów Waszyngtońskich (1921 r.): Stany Zjednoczone, Anglia, Japonia i Francja opowiedziały się za status quo w rejonie Oceanu Spokojnego. W 1922 r. określono parytet wielkości floty poszczególnych państw na poziomie: Stany Zjednoczone – 5, Anglia – 5, Japonia – 3, Francja – 1,75, Włochy – 1,75. W 1923 r. komuniści ogłosili swój program: obalenie cesarstwa, sojusz z Rosją Radziecką, terror. W 1924 r. Amerykanie ograniczyli napływ emigrantów z Japonii (Japanese Exclusion Act). W 1925 r. ogłoszono Generalne Prawo Wyborcze – Futsu Senkyo Hō (z cenzusami: płci, wieku, domicylu – poszerzając grono wyborców z 3,3 miliona do 12,5 miliona) oraz ustawowe ograniczenia przeciwko szerzeniu idei socjalistów, komunistów i anarchistów – Chian Iji Hō. W 1925 r. zmarł cesarz, jego następcą został książę Hirohito.

DAĪCHI SEKAI TAISEN-JIDAI (lata 1914- 1919). Japonia, jako sojuszniczka Anglii, już 14 sierpnia 1914 r. przedstawiła Niemcom ultimatum, zaś 23 sierpnia 1914 r. wypowiedziała im wojnę. 2 września 1914 r. przeprowadzono desant na Shangdong, by opanować niemiecką bazę w Kiautschou. W akcji tej użyto pierwszych japońskich samolotów transportowych – wakamiya. W październiku zajęto Mariany, Karoliny, Wyspy Marshalla i Niemiecką Nową Gwineę. 7 listopada 1914 r. siły japońsko-angielskie złamały opór Niemców pod Tsingtao. W styczniu 1915 r. wystosowano tzw.: 21 Postulatów (Taika Nijyuichikkajo Yokyu) wobec Chin. W lutym 1915 r. flota cesarska przybyła do Singapuru, by stłumić zamieszki przeciwko Brytyjczykom. Ostatecznie 25 maja 1915 r. podpisano korzystny układ z Chinami, (wpływy w Mandżurii, Mongolii Wewnętrznej, koncesje przemysłowe). Potwierdziły go mocarstwa Zachodnie. 3 lipca 1916 r. zawarto porozumienie z Rosją o wzajemnych konsultacjach i eliminowaniu wpływów sił trzecich. 18 grudnia 1916 r. Anglicy poprosili o pomoc floty cesarskiej – 2 krążowniki wysłano do Cape Town w Południowej Afryce, zaś potem silną eskadrę pod dowództwem admirała Sato Kozo na krążowniku Akashi na Maltę. 2 listopada 1917 r. zawarto porozumienie Lansing-Ishii, zyskując zapewnienie Amerykanów o tzw.: otwartych drzwiach w państwie środka dla Japończyków. Dalszym wzmocnieniem cesarstwa w Chinach były pożyczki Nishihara-Kamezo (lata 1917- 1918). W latach 1918- 1922 japońskie wojska okupowały częściowo Syberię. Jednak koszty aktywności międzynarodowej doprowadziły do tzw.: zamieszek ryżowych w sierpniu 1918 r. Udział w konferencji pokojowej w Paryżu i uczestnictwo w Lidze Narodów podniosły na wyżyny prestiż cesarstwa. Jednocześnie uznano dominację Japonii w Shangdong, a pozostałe zajęte ziemie za mandaty japońskie.

SHŌWA-JIDAI (lata 1926- 1989). 25 grudnia 1926 r. kolejnym władcą został książę Hirohito, przybierając imię Shōwa i zaczynając najdłuższe w dziejach cesarstwa panowanie. Początek jego panowania zbiegł się z tzw.: Wielkim Kryzysem (lata 1928- 1932). W 1930 r. odbyła się w Londynie Konferencja Morska. Podniesiono parytet wielkości floty do poziomu: Stany Zjednoczone – 5, Anglia – 5, Japonia – 4. Nie uspokoiło to nastrojów i 4 listopada 1930 r. premier Hamaguchi Osachi został zamordowany. Prymat uzyskało wojsko. 18 września 1931 r. doszło do wybuchu na trasie Kolei Mandżurskiej (incydent mukdeński). W odpowiedzi prowincję tę opanowała japońska Armia Kwantuńska – bez porozumienia z premierem Wakatsuki Reijiro. W kraju nasilały się ataki ekstremistów (tzw.: Ketsumeidan Jiken – Liga Krwi). W 1933 r. Japonia wycofała się z Ligi Narodów. 26 lutego 1936 r. doszło do zamieszek w Tokio. Głoszono ideę Wielkiej Wschodnio-Azjatyckiej Strefy Dobrobytu i kontroli nad terytoriami tzw.: mocarstw ABCD (Amerykanie, Brytyjczycy, Chińczycy i Holendrzy). 7 lipca 1937 r. doszło do kolejnego wybuchu na trasie kolei w Mandżurii (incydent na moście Marko Polo). Odpowiedzią był atak Japończyków, których nie mogły powstrzymać siły chińskich nacjonalistów (Czang Kai-Szek) ani komunistów (Mao tse-Tung). Do października zajęto Szanghaj, do grudnia Nankin. Siły chińskie utrzymały się jednak wewnątrz kraju. 27 września 1940 r. podpisano Pakt Trzech – narodził się tzw.: trójkąt: Berlin-Tokyo-Rzym. Amerykanie ogłosili embargo na eksport paliwa do Japonii. W odpowiedzi – 7 grudnia 1941 r. – siły cesarskie zaatakowały bazę amerykańską Pearl Harbor na Hawajach. 8 grudnia 1941 r. zajęto Hong-Kong. W 1942 r. Birmę, Indochiny Francuskie, Syjam, Holenderskie Indie Wschodnie i Filipiny. Japończycy zostali powstrzymani dopiero w bitwie pod Midway (czerwiec 1942 r.). Na wiosnę 1945 r. Amerykanie zajęli wyspy: Iwo jima i Okinawa. 6 sierpnia 1945 r. zrzucono bombę atomową na Hiroshimę; 8 sierpnia Związek Radziecki zaatakował Mandżurię (a następnie zajął: Północną Koreę, Sachalin i Kuryle); 9 sierpnia bomba atomowa spadła na Nagasaki. Oporu zaprzestano już w połowie sierpnia. 2 września 1945 r. Japończycy podpisali akt bezwarunkowej kapitulacji. Kraj pierwszy raz w dziejach znalazł się pod obcą kontrolą, której symbolem był szef sił okupacyjnych – generał Douglas MacArtur. Osądzono zbrodniarzy wojennych (Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu w Ichigaya), zdemilitaryzowano państwo, rozpoczęto odbudowę struktur demokratycznych i liberalnych, zarazem odsunięto starą oligarchię przemysłowców (zaibatsu), arystokratów (mombatsu), właścicieli ziemskich (gumbatsu). W 1946 r. przeprowadzono wybory, w których mogły wziąć udział także kobiety. Dominowały: Japońska Partia Liberalna (Nihon Jiyuto) i Japońska Partia Postępu (Nihon Shimpoto). Premierem został Yoshida Shigeru. Głosił on potrzebę sojuszu z Amerykanami i swobody rozwoju gospodarczego (tzw.: doktryna Yoshida). W 1946 r. wprowadzono nową konstytucję. Wreszcie – 28 kwietnia 1952 r. – premier Shigeru Yoshida i prezydent Harry Truman podpisali w San Francisco traktat pokojowy. Pod okupacją pozostały nadal Iwo jima (do 1968 r.) oraz Okinawa (do 1970 r.). W 1954 r. ster rządów przejął Ikeda Hakato; ustanowiono zarazem Japońskie Siły Samoobrony – namiastkę armii. W 1955 r. dwie partie rządzące połączyły się w Partię Liberalno-Demokratyczną. W 1956 r. Japonia została przyjęta do ONZ. Rok 1960 r. przyniósł falę protestów studenckich. W 1964 r. odbyła się olimpiada w Tokio; rozpoczęły też jazdę superszybkie pociągi Shinkansen. W 1965 r. nawiązano stosunki dyplomatyczne z Koreą Południową, a Shin`ichiro Tomonaga otrzymał nagrodę Nobla. Kolejnymi jej laureatami zostali Yasunari Kawabata (1968 r.) i Kenichi Fukui (1983 r.). W 1969 r. premier Eisaku Sato spotkał się z prezydentem amerykańskim – Richardem Nixonem. W 1970 r. gospodarzem wystawy EXPO była Osaka. Rozwijał się wielki business (keiretsu). W 1983 r. wybuchł wulkan Oyama na wyspach Izu; w 1986 r. nastąpiła erupcja wulkanu Mihara. W 1988 r. otwarto tzw.: Tunel Seikan – łączący dwie wyspy: Hokkaido i Honsiu. Czas dynamicznego rozwoju trwał aż do śmierci cesarza (7 stycznia 1989 r.).

HEISEI-JIDAI (od 1989 r. ). Rozpoczął się wraz z przejęciem władzy przez cesarza Akihito, trwa do dziś i oznacza erę pokoju. W 1995 r. doszło do wielkiego trzęsienia ziemi w Kobe. W tym samym roku sekta Najwyższej Prawdy (Aum Shinrikyo) przeprowadziła atak chemiczny gazem bojowym (sarin) w tokijskim metrze. W 2002 r. Korea Południowa i Japonia były wspólnie gospodarzami piłkarskich mistrzostw świata. Japończycy wysłali także niewielkie kontyngenty w ramach sił międzynarodowych w czasie pierwszej i drugiej wojny w Zatoce Perskiej.